निर्वाचन भनेको के हो ? निर्वाचनलाई स्वच्छ, निष्पक्ष र धाँधलीरहित बनाउन निर्वाचन आयोग, नागरिक समाज र मतदाताले खेल्नुपर्ने दुई दुईओटा भूमिका उल्लेख गर्नुहोस् । [१+२+२+२=७]

निर्वाचन भनेको के हो ?

निर्वाचन भनेको एक निर्धारित प्रक्रियाद्वारा जनताले आफ्ना प्रतिनिधिहरू (जस्तै: सांसद, स्थानीय तहका प्रतिनिधि, राष्ट्रपति आदि) चयन गर्ने प्रक्रिया हो। यस प्रक्रियामा मतदाता (नागरिक)ले आफ्नो मतदान गर्ने हक र अधिकार प्रयोग गर्छन् र प्रतिनिधिहरूले जनताको प्रतिनिधित्व गर्ने गर्छन्। निर्वाचनले लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाको आधार बनाउँछ, जनताको सहभागिता सुनिश्चित गर्छ र शासनको वैधता स्थापित गर्छ।

लोकतान्त्रिक देशहरूमा निर्वाचनले निम्न कार्यहरू गर्छ:

• प्रतिनिधिहरूको चयन: जनताले आफ्ना प्रतिनिधिहरू (सांसद, मन्त्री, स्थानीय तहका प्रतिनिधि) चयन गर्छन्।
• शासनको वैधता: निर्वाचनले शासनलाई जनताको स्वीकृति प्राप्त हुने गर्छ।
• सत्ताको शान्तिपूर्ण हस्तान्तरण: निर्वाचनले शासनको शान्तिपूर्ण रूपमा हस्तान्तरण हुने गर्छ।
• जनताको सहभागिता: निर्वाचनले नागरिकलाई शासनमा सहभागिता गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

नेपालमा पनि निर्वाचनको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। नेपालको संविधान २०७२ अनुसार, निर्वाचनको माध्यमबाट प्रतिनिधिसभा, राष्ट्रिय सभा, प्रदेश सभा र स्थानीय तहका प्रतिनिधिहरूको चयन हुन्छ।

---

निर्वाचनलाई स्वच्छ, निष्पक्ष र धाँधलीरहित बनाउन निर्वाचन आयोगको भूमिका

निर्वाचन आयोगले निर्वाचन प्रक्रियालाई स्वच्छ, निष्पक्ष र धाँधलीरहित बनाउन निम्न भूमिका खेल्छ:

1. निर्वाचन प्रक्रियाको नियमन गर्ने

   • निर्वाचन आयोगले निर्वाचनको नियमावली, मतदाता सूची, मतदान केन्द्रको व्यवस्था, मतपत्रको डिजाइन र मतगणनाको प्रक्रिया निर्धारण गर्छ।
   • यसले मतदाता सूचीको सत्यापन, मतदाता पहिचानपत्रको वितरण र मतदाता सूचीमा नाम समावेश गर्ने प्रक्रिया संचालन गर्छ।

2. निर्वाचन प्रक्रियाको निगरानी गर्ने

   • निर्वाचन आयोगले मतदान केन्द्रमा निर्वाचन पर्यवेक्षक र पर्यवेक्षकहरूको तैनाती गर्छ र मतदान प्रक्रियाको निगरानी गर्छ।
   • यसले मतदान प्रक्रियामा भएका धाँधली, मतपत्रको दुरुपयोग, मतदाता दबाब र अन्य अनियमितता रोक्ने प्रयास गर्छ।

3. मतगणनाको व्यवस्था गर्ने

   • निर्वाचन आयोगले मतगणनाको प्रक्रिया निर्धारण गर्छ र मतगणनाको निगरानी गर्छ।
   • यसले मतगणनाको परिणामको घोषणा गर्छ र निर्वाचनको परिणामलाई वैधता प्रदान गर्छ।

4. धाँधली रोक्ने उपायहरू लागू गर्ने

   • निर्वाचन आयोगले मतदाता पहिचानपत्रको प्रयोग, इलेक्ट्रोनिक वोटिङ्ग मशिन (ईभीएम)को प्रयोग, मतदान केन्द्रमा पर्यवेक्षकहरूको तैनाती र मतगणनाको पारदर्शी प्रक्रिया सुनिश्चित गर्छ।
   • यसले मतदान प्रक्रियामा भएका धाँधलीका केसहरूको जाँच गर्छ र आवश्यकता अनुसार पुनःगणना र पुनःनिर्वाचनको व्यवस्था गर्छ।

---

निर्वाचनलाई स्वच्छ, निष्पक्ष र धाँधलीरहित बनाउन नागरिक समाजको भूमिका

नागरिक समाजले निर्वाचन प्रक्रियालाई स्वच्छ, निष्पक्ष र धाँधलीरहित बनाउन निम्न भूमिका खेल्छ:

1. निर्वाचन प्रक्रियाको निगरानी गर्ने

   • नागरिक समाजका संस्थाहरूले निर्वाचन प्रक्रियाको स्वतंत्र निगरानी गर्छन् र मतदान केन्द्रमा पर्यवेक्षकहरूको तैनाती गर्छन्।
   • यसले मतदान प्रक्रियामा भएका अनियमितता, मतदाता दबाब र धाँधलीका केसहरूको रिपोर्ट गर्छ।

2. जागरूकता अभियान चलाउने

   • नागरिक समाजले मतदाता शिक्षा, निर्वाचन प्रक्रियाको जानकारी र मतदाता हकहरूको बारेमा जनजागरूकता अभियान चलाउँछ।
   • यसले मतदाताहरूलाई आफ्नो मत प्रयोग गर्ने महत्व र मतदान प्रक्रियाको बारेमा जानकारी दिन्छ।

3. धाँधली रोक्ने अभियान चलाउने

   • नागरिक समाजले मतदान प्रक्रियामा भएका धाँधलीका केसहरूको विरोध गर्छ र धाँधली रोक्ने अभियान चलाउँछ।
   • यसले मतदान प्रक्रियामा पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको माग गर्छ।

4. निर्वाचन प्रक्रियामा सहभागिता जनाउने

   • नागरिक समाजले निर्वाचन प्रक्रियामा सक्रिय रूपमा सहभागिता जनाउँछ र मतदान प्रक्रियाको सुधारका लागि सुझावहरू प्रस्तुत गर्छ।
   • यसले निर्वाचन आयोगसँग समन्वय गर्छ र निर्वाचन प्रक्रियाको सुधारका लागि कार्यक्रमहरू संचालन गर्छ।

---

निर्वाचनलाई स्वच्छ, निष्पक्ष र धाँधलीरहित बनाउन मतदाताको भूमिका

मतदाताले निर्वाचन प्रक्रियालाई स्वच्छ, निष्पक्ष र धाँधलीरहित बनाउन निम्न भूमिका खेल्छ:

1. सजिलै मतदान गर्ने

   • मतदाताले आफ्नो मतदान पहिचानपत्रको प्रयोग गरी सजिलै मतदान गर्छन्।
   • यसले मतदान केन्द्रमा लामो कतार र समय बर्बाद नगरी सजिलै मतदान गर्छ।

2. धाँधली रोक्ने

   • मतदाताले मतदान प्रक्रियामा भएका धाँधलीका केसहरूको विरोध गर्छन् र मतदान केन्द्रमा पर्यवेक्षकहरूको तैनातीको माग गर्छन्।
   • यसले मतदान प्रक्रियामा पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको माग गर्छ।

3. जागरूक मतदाता हुनु

   • मतदाताले निर्वाचन प्रक्रियाको बारेमा जानकारी लिन्छन् र आफ्नो मत प्रयोग गर्ने महत्व बुझ्छन्।
   • यसले मतदान प्रक्रियामा भएका अनियमितता र धाँधलीका केसहरूको विरोध गर्छ।

4. सकारात्मक भूमिका खेल्ने

   • मतदाताले मतदान प्रक्रियामा सकारात्मक भूमिका खेल्छन् र मतदान केन्द्रमा शान्ति र व्यवस्था बनाउँछन्।
   • यसले मतदान प्रक्रियामा धाँधली र अनियमितता नहुने गरी सहयोग गर्छ।

---