नेपाली (Nepali)Unit 138 min read
जीवनी र संस्मरण: प्रकार, विशेषता, लेखन विधि र उदाहरण
Unit 13 of नेपाली (Nepali): यो नोटमा जीवनी र संस्मरणको परिभाषा, प्रकार, विशेषता, लेखन विधि, तुलना, उदाहरण र परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकारको अध्ययन गरिएको छ। यसले जीवनी र संस्मरण लेखनको कला सिकाउँछ र NEB परीक्षाको तयारी गर्न मद्दत गर्दछ।
TAKEAWAYS:
- जीवनी र संस्मरण दुवै व्यक्तिगत अनुभवहरूको लेखन हुन्, तर जीवनीमा अन्य व्यक्तिको जीवनचरित्रको वर्णन हुन्छ भने संस्मरणमा लेखकको आफ्नै अनुभवहरूको वर्णन हुन्छ।
- जीवनीमा तथ्यात्मकता र वस्तुनिष्ठता हुन्छ भने संस्मरणमा भावनात्मकता र व्यक्तिगत दृष्टिकोण हुन्छ।
- जीवनीमा व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवनचरित्रको वर्णन हुन्छ भने संस्मरणमा विशेष अवस्थाको वर्णन हुन्छ।
- जीवनी र संस्मरण लेखनमा क्रम, सटिकता र स्पष्टता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
- NEB परीक्षामा जीवनी र संस्मरणको प्रकार, विशेषता, लेखन विधि र उदाहरणहरूको आधारमा प्रश्नहरू आउने गर्दछ।
- जीवनी र संस्मरण लेखनमा सङ्क्षिप्तता, सटिकता र भावनात्मक अभिव्यक्ति महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
जीवनी र संस्मरण: परिभाषा र प्रकार
जीवनी (Biography)
जीवनी भनेको एक व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवनचरित्रको वर्णन गरिएको लेख हो। यसमा व्यक्तिको जन्म, परिवार, शिक्षा, व्यवसाय, उपलब्धि, संघर्ष र मृत्युको वर्णन गरिन्छ। जीवनी लेखनमा तथ्यात्मकता र वस्तुनिष्ठता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
जीवनीका प्रकार
जीवनीका मुख्यतः दुई प्रकार हुन्छन्:
- आत्मजीवनी (Autobiography): यसमा लेखक आफ्नै जीवनचरित्रको वर्णन गर्छन्।
- परजीवनी (Biography): यसमा अन्य व्यक्तिको जीवनचरित्रको वर्णन गरिन्छ।
संस्मरण (Memoir)
संस्मरण भनेको लेखकको आफ्नै विशेष अनुभवहरूको वर्णन गरिएको लेख हो। यसमा लेखकले आफ्नो जीवनमा भएका विशेष घटनाहरू, भावनाहरू र अनुभवहरूको वर्णन गर्छन्। संस्मरणमा भावनात्मकता र व्यक्तिगत दृष्टिकोण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
संस्मरणका प्रकार
संस्मरणका मुख्यतः दुई प्रकार हुन्छन्:
- व्यक्तिगत संस्मरण (Personal Memoir): यसमा लेखक आफ्नै व्यक्तिगत अनुभवहरूको वर्णन गर्छन्।
- सामूहिक संस्मरण (Collective Memoir): यसमा समूहको अनुभवहरूको वर्णन गरिन्छ।
जीवनी र संस्मरणको तुलना
| विशेषता | जीवनी (Biography) | संस्मरण (Memoir) |
|---|---|---|
| परिभाषा | अन्य व्यक्तिको जीवनचरित्रको वर्णन | लेखकको आफ्नै अनुभवहरूको वर्णन |
| वस्तु | अन्य व्यक्तिको जीवन | लेखकको आफ्नै अनुभवहरू |
| तथ्यात्मकता | उच्च (वस्तुनिष्ठ) | कम (भावनात्मक) |
| भावनात्मकता | कम | उच्च |
| लेखन शैली | वस्तुनिष्ठ, तथ्यात्मक | भावनात्मक, व्यक्तिगत |
| उदाहरण | "महात्मा गाँधीको जीवनी" | "मेरो पहिलो विद्यालयको दिनहरू" |
जीवनी लेखनको विधि
जीवनी लेखनमा निम्नलिखित चरणहरू पालना गर्नुपर्छ:
- विषयवस्तु चयन: जीवनी लेख्ने व्यक्तिको चयन गर्नुपर्छ। यसमा व्यक्तिको जीवनमा महत्त्वपूर्ण योगदान, उपलब्धि र संघर्षहरू हुनुपर्छ।
- सूचना संकलन: व्यक्तिको जन्म, परिवार, शिक्षा, व्यवसाय, उपलब्धि र मृत्युको बारेमा सूचना संकलन गर्नुपर्छ।
- क्रमबद्धता: सूचनाहरूलाई क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। जन्मदेखि मृत्युसम्मको क्रममा वर्णन गर्नुपर्छ।
- वस्तुनिष्ठता: तथ्यहरू वस्तुनिष्ठ रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। व्यक्तिगत भावनाहरूको स्थान दिँदैन।
- स्पष्टता: लेखनमा स्पष्टता र सङ्क्षिप्तता हुनुपर्छ।
जीवनी लेखनको उदाहरण
उदाहरण 1: महात्मा गाँधीको जीवनीको सङ्क्षिप्त रूप
महात्मा गाँधीको जन्म २ अक्टोबर १८६९ मा पोरबन्दर, गुजरातमा भएको थियो। उनको पूरा नाम मोहनदास करमचन्द गाँधी थियो। उनको प्रारम्भिक शिक्षा भारतमा भएको थियो भने उच्च शिक्षा इङ्गल्याण्डमा। गाँधीजीले भारतमा स्वतन्त्रता संग्राममा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। उनले अहिंसा र सत्याग्रहको सिद्धान्तको प्रयोग गरेर भारतलाई स्वतन्त्रता दिलाए। उनको मृत्यु ३० जनवरी १९४८ मा भएको थियो।
संस्मरण लेखनको विधि
संस्मरण लेखनमा निम्नलिखित चरणहरू पालना गर्नुपर्छ:
- विषयवस्तु चयन: संस्मरण लेख्ने विशेष अनुभवको चयन गर्नुपर्छ। यसमा लेखकको जीवनमा महत्त्वपूर्ण र भावनात्मक अनुभवहरू हुनुपर्छ।
- भावनात्मक वर्णन: अनुभवहरूको वर्णन गर्दा भावनाहरूलाई समेट्नुपर्छ।
- विवरण: अनुभवहरूको विवरणात्मक वर्णन गर्नुपर्छ। स्थान, समय, व्यक्तिहरू र घटनाहरूको स्पष्ट वर्णन गर्नुपर्छ।
- व्यक्तिगत दृष्टिकोण: लेखनमा लेखकको व्यक्तिगत दृष्टिकोण र अनुभवहरूको वर्णन गर्नुपर्छ।
- सङ्क्षिप्तता र स्पष्टता: लेखनमा सङ्क्षिप्तता र स्पष्टता हुनुपर्छ।
संस्मरण लेखनको उदाहरण
उदाहरण 2: मेरो पहिलो विद्यालयको दिनहरू
मेरो पहिलो विद्यालयको दिनहरू अझै पनि मेरो मनमा ताजा छन्। म पाँच वर्षको थिएँ जब म पहिलो पटक विद्यालय गएँ। विद्यालयको रङ्गीन भवन र खेल्ने मैदानले मलाई आकर्षित गरेको थियो। मलाई पहिलो दिन डर लागेको थियो, तर मेरो मा मा र शिक्षकहरूको सहयोगले मलाई सहज महसुस गरायो।
पहिलो दिन मलाई अक्षरहरू सिकाइएको थियो। मलाई 'अ' अक्षर सिकाउँदा मेरो हात थरथराएको थियो। तर, मेरो शिक्षकले धैर्यसाथ मलाई सिकाए। विद्यालयमा मेरो साथीहरू पनि थिए, जससँग खेल्दा मलाई खुसी लाग्थ्यो। विद्यालयको पहिलो दिनले मलाई जीवनको एक नयाँ अध्यायको सुरुवात गरायो।
जीवनी र संस्मरण लेखनमा सावधानी
- तथ्यहरूको सटिकता: जीवनी लेखनमा तथ्यहरू सटिक हुनुपर्छ। गलत सूचनाहरू लेख्दा पाठकहरूको विश्वास गुम्न सक्छ।
- भावनात्मकता र वस्तुनिष्ठता: संस्मरणमा भावनात्मकता हुनुपर्छ भने जीवनीमा वस्तुनिष्ठता हुनुपर्छ।
- क्रमबद्धता: दुवै प्रकारका लेखनमा क्रमबद्धता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। घटनाहरूलाई क्रममा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
- सङ्क्षिप्तता: लेखनमा सङ्क्षिप्तता हुनुपर्छ। लामो र जटिल वाक्यहरूबाट बच्नुपर्छ।
- स्पष्टता: लेखनमा स्पष्टता हुनुपर्छ। पाठकहरूले सहजै बुझ्न सकुन् भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
NEB परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकार
NEB परीक्षामा जीवनी र संस्मरणको विषयमा निम्न प्रकारका प्रश्नहरू आउने गर्दछन्:
- परिभाषा र प्रकार: जीवनी र संस्मरणको परिभाषा र प्रकारहरूको प्रश्न आउने गर्दछ।
- तुलना: जीवनी र संस्मरणको तुलना गर्ने प्रश्न आउने गर्दछ।
- लेखन विधि: जीवनी र संस्मरण लेखनको विधि र उदाहरणहरूको प्रश्न आउने गर्दछ।
- विशेषता: जीवनी र संस्मरणका विशेषताहरूको प्रश्न आउने गर्दछ।
- उदाहरण: जीवनी र संस्मरणका उदाहरणहरूको प्रश्न आउने गर्दछ।
NEB शैलीका प्रश्नहरू
प्रश्न १: जीवनी र संस्मरणमा कस्तो अन्तर हुन्छ? तुलना गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर: जीवनी र संस्मरणमा निम्नलिखित अन्तर हुन्छ:
| विशेषता | जीवनी (Biography) | संस्मरण (Memoir) |
|---|---|---|
| परिभाषा | अन्य व्यक्तिको जीवनचरित्रको वर्णन | लेखकको आफ्नै अनुभवहरूको वर्णन |
| वस्तु | अन्य व्यक्तिको जीवन | लेखकको आफ्नै अनुभवहरू |
| तथ्यात्मकता | उच्च (वस्तुनिष्ठ) | कम (भावनात्मक) |
| भावनात्मकता | कम | उच्च |
| लेखन शैली | वस्तुनिष्ठ, तथ्यात्मक | भावनात्मक, व्यक्तिगत |
प्रश्न २: जीवनी लेखनको विधि कसरी हुन्छ? एक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर: जीवनी लेखनको विधि निम्नानुसार हुन्छ:
- विषयवस्तु चयन
- सूचना संकलन
- क्रमबद्धता
- वस्तुनिष्ठता
- स्पष्टता
उदाहरण: रवीन्द्रनाथ टागोरको जीवनीको सङ्क्षिप्त रूप
रवीन्द्रनाथ टागोरको जन्म ७ मे १८६१ मा कोलकाता, भारतमा भएको थियो। उनको पूरा नाम रवीन्द्रनाथ ठाकुर थियो। उनको परिवार साहित्य र कला क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको थियो। टागोरले कविता, गीत, नाटक, उपन्यास र निबन्धहरू लेखे। उनले 'गितांजलि' नामक कवितासङ्ग्रहको लागि साहित्यको नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरे। उनको मृत्यु ७ अगस्ट १९४१ मा भएको थियो।
प्रश्न ३: संस्मरण लेखनमा कस्ता कुराहरू ध्यानमा राख्नुपर्छ? एक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर: संस्मरण लेखनमा निम्न कुराहरू ध्यानमा राख्नुपर्छ:
- विषयवस्तु चयन
- भावनात्मक वर्णन
- विवरण
- व्यक्तिगत दृष्टिकोण
- सङ्क्षिप्तता र स्पष्टता
उदाहरण: मेरो पहिलो पुस्तक
मेरो पहिलो पुस्तक 'चन्द्रगुप्त' थियो। म पाँच वर्षको थिएँ जब मले पहिलो पटक पुस्तक पढेको थियो। मेरो बुबाले मलाई पुस्तकालयमा लिएर गएका थिए। पुस्तकालयको सुन्दर वातावरण र पुस्तकहरूले मलाई आकर्षित गरेको थियो। मले 'चन्द्रगुप्त' पुस्तक चयन गरेको थियो र त्यसलाई पढ्दा मलाई धेरै खुसी लागेको थियो। पुस्तकले मलाई इतिहासको बारेमा धेरै कुरा सिकायो। त्यो दिनले मलाई पुस्तकहरूको प्रति प्रेम बढायो।
Exam Tip
NEB परीक्षामा जीवनी र संस्मरणको विषयमा निम्न प्रकारका प्रश्नहरू आउने गर्दछन्:
परिभाषा र प्रकार: जीवनी र संस्मरणको परिभाषा र प्रकारहरूको प्रश्न आउने गर्दछ। यसमा दुई प्रकारका प्रश्नहरू आउने गर्दछन्:
- परिभाषा लेख्नुहोस्।
- प्रकारहरू लेख्नुहोस्।
तुलना: जीवनी र संस्मरणको तुलना गर्ने प्रश्न आउने गर्दछ। यसमा तुलनात्मक तालिका बनाउनुहोस्।
लेखन विधि: जीवनी र संस्मरण लेखनको विधि र उदाहरणहरूको प्रश्न आउने गर्दछ। यसमा विधिहरूको वर्णन गर्नुहोस् र उदाहरणहरू दिनुहोस्।
विशेषता: जीवनी र संस्मरणका विशेषताहरूको प्रश्न आउने गर्दछ। यसमा विशेषताहरूको वर्णन गर्नुहोस्।
उदाहरण: जीवनी र संस्मरणका उदाहरणहरूको प्रश्न आउने गर्दछ। यसमा सङ्क्षिप्त र स्पष्ट उदाहरणहरू दिनुहोस्।
अभ्यासका लागि प्रश्नहरू:
- जीवनी र संस्मरणमा कस्तो अन्तर हुन्छ? तुलना गरी लेख्नुहोस्।
- जीवनी लेखनको विधि कसरी हुन्छ? एक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
- संस्मरण लेखनमा कस्ता कुराहरू ध्यानमा राख्नुपर्छ? एक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
- महात्मा गाँधीको जीवनीको सङ्क्षिप्त रूप लेख्नुहोस्।
- तपाईंको एक विशेष अनुभवको संस्मरण लेख्नुहोस्।
सुझाव: NEB परीक्षाको तयारी गर्दा जीवनी र संस्मरणका उदाहरणहरू धेरै पढ्नुहोस्। यसले तपाईंलाई लेखन शैली र विशेषताहरू बुझ्न मद्दत गर्नेछ।
Based on the NEB +2 Humanities syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 13.
Discussion
Loading…