नेपाली (Nepali)Unit 29 min read
शब्दनिर्माण: उपसर्ग, प्रत्यय र समासको अध्ययन
Unit 2 of नेपाली (Nepali) explains how new words are formed in Nepali using उपसर्ग (prefixes), प्रत्यय (suffixes), and समास (compounds). This note covers their definitions, types, rules, and practical examples with NEB-style exercises to master the topic.
TAKEAWAYS:
- उपसर्ग शब्दको अघिल्लो भाग हुन्छ जसले शब्दको अर्थ परिवर्तन गर्छ।
- प्रत्यय शब्दको पछिल्लो भाग हुन्छ जसले शब्दको अर्थ विस्तार गर्छ।
- समास दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोगबाट नयाँ शब्द बनाउने प्रक्रिया हो।
- उपसर्ग र प्रत्ययको प्रयोग गर्ने नियमहरू र समासको प्रकारहरू थाहा पाउनु आवश्यक छ।
- NEB परीक्षामा शब्दनिर्माण सम्बन्धी प्रश्नहरूमा शब्दको विग्रह, अर्थ र प्रकार पहिचान गर्न सक्नु पर्छ।
- शब्दनिर्माणको ज्ञानले वाक्य र लेखनमा शब्दको प्रयोगलाई समृद्ध बनाउँछ।
शब्दनिर्माणको परिचय
नेपाली भाषामा नयाँ शब्दहरू बनाउनका लागि उपसर्ग, प्रत्यय र समासको प्रयोग गरिन्छ। यी तीनै विधिहरूले शब्दको अर्थ, रूप र प्रयोगलाई परिवर्तन गर्छन्। शब्दनिर्माणको ज्ञानले नेपाली भाषाको शब्दकोषलाई समृद्ध बनाउँछ र लेखनमा विविधता ल्याउँछ।
उपसर्ग (Prefix)
उपसर्ग शब्दको अघिल्लो भाग हुन्छ जसले शब्दको अर्थ परिवर्तन गर्छ। उपसर्गको प्रयोगले शब्दको अर्थलाई विपरीत, विस्तार वा संकुचित गर्न सक्छ।
उपसर्गका प्रकारहरू
नेपाली भाषामा उपसर्गका मुख्य प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
| उपसर्ग | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अ- | विपरीत अर्थ | अज्ञान (ज्ञानको विपरीत) |
| अन- | विपरीत अर्थ | अनुचित (ुचितको विपरीत) |
| वि- | विपरीत अर्थ वा विशेषण | विगत (गतको विपरीत), विस्मय (स्मयको विशेषण) |
| सु- | राम्रो अर्थ | सुन्दर, सुशील |
| दु- | दुःखको अर्थ | दु:ख, दुर्बल |
| परा- | पार गर्ने अर्थ | पराजय, पराजित |
| अप- | विपरीत अर्थ | अपमान, अपराध |
| नि- | निषेध अर्थ | निषिद्ध, निर्वाह |
उपसर्गको प्रयोगका नियमहरू
- उपसर्गको प्रयोग गर्दा मूल शब्दको पहिलो अक्षरको स्वरूपमा ध्यान दिनु पर्छ।
- उदाहरण: "अ-" उपसर्गको प्रयोग गर्दा "अज्ञान" (ज्ञान), तर "अन-" उपसर्गको प्रयोग गर्दा "अनुचित" (ुचित)।
- उपसर्गको प्रयोगले मूल शब्दको अर्थ परिवर्तन गर्छ, तर शब्दको प्रकार (संज्ञा, सर्वनाम, क्रिया आदि) परिवर्तन हुँदैन।
- उपसर्गको प्रयोग गर्दा शब्दको उच्चारणमा ध्यान दिनु पर्छ।
उदाहरणहरू
- अ- उपसर्ग:
- ज्ञान → अज्ञान
- गमन → अगमन
- अन- उपसर्ग:
- चित → अनुचित
- भिज्नु → अनभिज्ञ
- सु- उपसर्ग: -न्दर → सुन्दर -शील → सुशील
प्रत्यय (Suffix)
प्रत्यय शब्दको पछिल्लो भाग हुन्छ जसले शब्दको अर्थ विस्तार गर्छ। प्रत्ययको प्रयोगले शब्दको प्रकार (संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया आदि) परिवर्तन गर्न सक्छ।
प्रत्ययका प्रकारहरू
नेपाली भाषामा प्रत्ययका मुख्य प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
| प्रत्यय | शब्द प्रकार | उदाहरण |
|---|---|---|
| -ता | विशेषण → संज्ञा | सुन्दरता, सत्यता |
| -ता/-तापन | क्रिया → संज्ञा | गर्नु → गर्नेता, खानु → खानेता |
| -ता/-ता | संज्ञा → विशेषण | नेपाली → नेपालीता |
| -ता/-ता | सर्वनाम → विशेषण | यो → यस्तो |
| -ई | संज्ञा → विशेषण | नेपाल → नेपाली |
| -वाला | संज्ञा → विशेषण | पुस्तक → पुस्तकवाला |
| -वाला/-वाली | संज्ञा → विशेषण | घर → घरवाला, महिला → महिलावाली |
| -पन | संज्ञा → विशेषण | सुन्दर → सुन्दरपन |
| -ता | विशेषण → संज्ञा | धनी → धनता |
| -ता | क्रिया → संज्ञा | जानु → जानेता |
प्रत्ययको प्रयोगका नियमहरू
- प्रत्ययको प्रयोग गर्दा मूल शब्दको अन्तिम अक्षरको स्वरूपमा ध्यान दिनु पर्छ।
- उदाहरण: "ता" प्रत्ययको प्रयोग गर्दा "सुन्दरता" (सुन्दर), तर "पन" प्रत्ययको प्रयोग गर्दा "सुन्दरपन" (सुन्दर)।
- प्रत्ययको प्रयोगले शब्दको प्रकार परिवर्तन गर्छ।
- प्रत्ययको प्रयोग गर्दा शब्दको उच्चारणमा ध्यान दिनु पर्छ।
उदाहरणहरू
- ता प्रत्यय:
- सुन्दर → सुन्दरता
- सत्य → सत्यता
- -ई प्रत्यय:
- नेपाल → नेपाली
- भारत → भारतीय
- -वाला प्रत्यय:
- पुस्तक → पुस्तकवाला
- घर → घरवाला
समास (Compound)
समास दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोगबाट नयाँ शब्द बनाउने प्रक्रिया हो। समासमा दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोग हुन्छ र त्यसबाट नयाँ अर्थ निकालिन्छ।
समासका प्रकारहरू
नेपाली भाषामा समासका मुख्य प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
अव्ययीभाव समास:
- यो समासमा पहिलो शब्दको अर्थले दोस्रो शब्दको अर्थलाई प्रभावित गर्छ।
- उदाहरण: नदीनदी (नदी नदी), घरघर (घर घर)
तत्पुरुष समास:
- यो समासमा दुई शब्दहरूको संयोग हुन्छ र त्यसबाट नयाँ अर्थ निकालिन्छ।
- उदाहरण: पुस्तकालय (पुस्तकको आलय), नेपालभाषी (नेपालको भाषी)
द्वन्द्व समास:
- यो समासमा दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोग हुन्छ र त्यसबाट दुई वा धेरै अर्थ निकालिन्छ।
- उदाहरण: रामलक्ष्मण (राम र लक्ष्मण), दिनरात (दिन र रात)
कर्मधारय समास:
- यो समासमा पहिलो शब्दले दोस्रो शब्दको विशेषणको काम गर्छ।
- उदाहरण: नीलकण्ठ (नील रंगको कण्ठ), हिमालय (हिमले ढाकिएको अय)
बहुव्रीहि समास:
- यो समासमा दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोग हुन्छ र त्यसबाट नयाँ अर्थ निकालिन्छ, तर मूल शब्दहरूको अर्थ फेरिन्छ।
- उदाहरण: नीलकण्ठ (नील रंगको कण्ठ), हिमालय (हिमले ढाकिएको अय)
समासको विग्रह
समासका शब्दहरूको विग्रह गर्नु पर्छ जसले गर्दा मूल शब्दहरू फेरि प्राप्त हुन्छन्।
| समास शब्द | विग्रह | अर्थ |
|---|---|---|
| पुस्तकालय | पुस्तकको आलय | पुस्तकको घर |
| नेपालभाषी | नेपालको भाषी | नेपालको भाषी |
| रामलक्ष्मण | राम र लक्ष्मण | राम र लक्ष्मण |
| नीलकण्ठ | नील रंगको कण्ठ | नील रंगको कण्ठ |
| हिमालय | हिमले ढाकिएको अय | हिमले ढाकिएको अय |
समासको प्रयोगका नियमहरू
- समासमा दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोग हुन्छ र त्यसबाट नयाँ अर्थ निकालिन्छ।
- समासका शब्दहरूको विग्रह गर्नु पर्छ जसले गर्दा मूल शब्दहरू फेरि प्राप्त हुन्छन्।
- समासका प्रकारहरूको ज्ञानले शब्दको अर्थलाई राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गर्छ।
शब्दनिर्माणका उदाहरणहरू
उपसर्गका उदाहरणहरू
अ- उपसर्ग:
- ज्ञान → अज्ञान (ज्ञानको विपरीत)
- गमन → अगमन (गमनको विपरीत)
अन- उपसर्ग:
- चित → अनुचित (ुचितको विपरीत)
- भिज्नु → अनभिज्ञ (भिज्नुको विपरीत)
सु- उपसर्ग: -न्दर → सुन्दर (राम्रो अर्थ) -शील → सुशील (राम्रो अर्थ)
प्रत्ययका उदाहरणहरू
-ता प्रत्यय:
- सुन्दर → सुन्दरता (सुन्दरता)
- सत्य → सत्यता (सत्यता)
-ई प्रत्यय:
- नेपाल → नेपाली (नेपालको विशेषण)
- भारत → भारतीय (भारतको विशेषण)
-वाला प्रत्यय:
- पुस्तक → पुस्तकवाला (पुस्तक भएको)
- घर → घरवाला (घर भएको)
समासका उदाहरणहरू
अव्ययीभाव समास:
- नदीनदी → नदी नदी
- घरघर → घर घर
तत्पुरुष समास:
- पुस्तकालय → पुस्तकको आलय
- नेपालभाषी → नेपालको भाषी
द्वन्द्व समास:
- रामलक्ष्मण → राम र लक्ष्मण
- दिनरात → दिन र रात
कर्मधारय समास:
- नीलकण्ठ → नील रंगको कण्ठ
- हिमालय → हिमले ढाकिएको अय
बहुव्रीहि समास:
- नीलकण्ठ → नील रंगको कण्ठ (शिवजी)
- हिमालय → हिमले ढाकिएको अय (हिमालय पर्वत)
शब्दनिर्माण सम्बन्धी अभ्यास प्रश्नहरू
NEB शैलीका प्रश्नहरू
निम्नलिखित शब्दहरूको उपसर्ग र प्रत्यय पहिचान गरी त्यसको अर्थ लेख्नुहोस्:
- अज्ञान, अनुचित, सुन्दरता, पुस्तकालय, नेपालभाषी
निम्नलिखित समासका शब्दहरूको विग्रह गरी त्यसको अर्थ लेख्नुहोस्:
- रामलक्ष्मण, दिनरात, नीलकण्ठ, हिमालय, पुस्तकालय
निम्नलिखित शब्दहरूमा उपसर्गको प्रयोग गरी नयाँ शब्द बनाउनुहोस्:
- ज्ञान, चित, सुन्दर, गमन, भिज्नु
निम्नलिखित शब्दहरूमा प्रत्ययको प्रयोग गरी नयाँ शब्द बनाउनुहोस्:
- सुन्दर, सत्य, नेपाल, भारत, पुस्तक
निम्नलिखित शब्दहरूको समास प्रकार पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्:
- नदीनदी, घरघर, रामलक्ष्मण, नीलकण्ठ, हिमालय
शब्दनिर्माण सम्बन्धी NEB शैलीका प्रश्नहरूका उत्तरहरू
प्रश्न १: उपसर्ग र प्रत्यय पहिचान गर्नुहोस्
अज्ञान:
- उपसर्ग: अ-
- मूल शब्द: ज्ञान
- अर्थ: ज्ञानको विपरीत अर्थात् ज्ञान नभएको अवस्था।
अनुचित:
- उपसर्ग: अन-
- मूल शब्द: चित
- अर्थ: उचितको विपरीत अर्थात् उचित नभएको।
सुन्दरता:
- प्रत्यय: -ता
- मूल शब्द: सुन्दर
- अर्थ: सुन्दरता।
पुस्तकालय:
- समास: तत्पुरुष
- विग्रह: पुस्तकको आलय
- अर्थ: पुस्तकको घर।
नेपालभाषी:
- समास: तत्पुरुष
- विग्रह: नेपालको भाषी
- अर्थ: नेपालको भाषी।
प्रश्न २: समासका शब्दहरूको विग्रह गर्नुहोस्
रामलक्ष्मण:
- समास प्रकार: द्वन्द्व
- विग्रह: राम र लक्ष्मण
- अर्थ: राम र लक्ष्मण।
दिनरात:
- समास प्रकार: द्वन्द्व
- विग्रह: दिन र रात
- अर्थ: दिन र रात।
नीलकण्ठ:
- समास प्रकार: कर्मधारय
- विग्रह: नील रंगको कण्ठ
- अर्थ: नील रंगको कण्ठ (शिवजीको विशेषण)।
हिमालय:
- समास प्रकार: बहुव्रीहि
- विग्रह: हिमले ढाकिएको अय
- अर्थ: हिमले ढाकिएको अय (हिमालय पर्वत)।
पुस्तकालय:
- समास प्रकार: तत्पुरुष
- विग्रह: पुस्तकको आलय
- अर्थ: पुस्तकको घर।
प्रश्न ३: उपसर्गको प्रयोग गरी नयाँ शब्द बनाउनुहोस्
- ज्ञान → अज्ञान (अ- उपसर्ग)
- चित → अनुचित (अन- उपसर्ग)
- सुन्दर → असुन्दर (अ- उपसर्ग)
- गमन → अगमन (अ- उपसर्ग)
- भिज्नु → अनभिज्ञ (अन- उपसर्ग)
प्रश्न ४: प्रत्ययको प्रयोग गरी नयाँ शब्द बनाउनुहोस्
- सुन्दर → सुन्दरता (-ता प्रत्यय)
- सत्य → सत्यता (-ता प्रत्यय)
- नेपाल → नेपाली (-ई प्रत्यय)
- भारत → भारतीय (-ीय प्रत्यय)
- पुस्तक → पुस्तकवाला (-वाला प्रत्यय)
प्रश्न ५: समास प्रकार पहिचान गर्नुहोस्
नदीनदी:
- समास प्रकार: अव्ययीभाव
- विग्रह: नदी नदी
घरघर:
- समास प्रकार: अव्ययीभाव
- विग्रह: घर घर
रामलक्ष्मण:
- समास प्रकार: द्वन्द्व
- विग्रह: राम र लक्ष्मण
नीलकण्ठ:
- समास प्रकार: कर्मधारय
- विग्रह: नील रंगको कण्ठ
हिमालय:
- समास प्रकार: बहुव्रीहि
- विग्रह: हिमले ढाकिएको अय
Exam Tip
उपसर्ग र प्रत्ययको पहिचान: NEB परीक्षामा उपसर्ग र प्रत्ययको पहिचान गर्ने प्रश्नहरू आउँछन्। त्यसैले उपसर्ग र प्रत्ययका प्रकारहरू र त्यसको प्रयोगका नियमहरू राम्रोसँग याद गर्नुहोस्।
समासका प्रकारहरू: समासका प्रकारहरूको ज्ञानले शब्दको अर्थलाई राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गर्छ। समासका प्रकारहरूको विग्रह गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
शब्दनिर्माणका नियमहरू: शब्दनिर्माणका नियमहरूको ज्ञानले नयाँ शब्दहरू बनाउन मद्दत गर्छ। नियमहरूको अभ्यास गर्नुहोस्।
अभ्यास प्रश्नहरू: NEB शैलीका अभ्यास प्रश्नहरूको अभ्यास गर्नुहोस्। यसले परीक्षामा राम्रो अंक लिन मद्दत गर्छ।
शब्दको अर्थ र प्रयोग: शब्दको अर्थ र प्रयोगलाई राम्रोसँग बुझ्नुहोस्। यसले लेखनमा शब्दको प्रयोगलाई समृद्ध बनाउँछ।
Based on the NEB +2 Humanities syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 2.
Discussion
Loading…