नेपाली (Nepali)Unit 48 min read

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषण: परिभाषा, प्रकार र अभ्यास

Unit 4 of नेपाली (Nepali) explains how to combine simple sentences into complex ones (वाक्य संश्लेषण) and break complex sentences into simple parts (वाक्य विश्लेषण), covering conjunctions, punctuation, and sentence structures with solved examples and NEB-style questions.

Padhai · Based on the official syllabus and past papers
Updated 28 Sept 2026

TAKEAWAYS:

वाक्य संश्लेषण भनेको एक वाक्यलाई अर्को वाक्यसँग मिलाएर एकै वाक्य बनाउनु हो, जसले वाक्यलाई सङ्क्षिप्त र प्रभावकारी बनाउँछ।
वाक्य विश्लेषण भनेको एकै वाक्यलाई छोटा-छोटा भागमा बाँडेर त्यसको अर्थ र संरचना बुझ्नु हो।
संयोजक शब्दहरू (जस्तै: र, त, तर, यद्यपि, किनभने) वाक्य संश्लेषणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
वाक्य विश्लेषण गर्दा क्रिया, क्रियाविशेषण, संज्ञा, विशेषण र सम्बन्धवाचक शब्दहरूको पहिचान गर्नुपर्छ।
संयोजक शब्दहरूको प्रयोग गर्नु अघि त्यसले कस्तो सम्बन्ध राख्छ भन्ने बुझ्नुपर्छ।
NEB परीक्षामा वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका लागि ५-१० अङ्कको प्रश्न आउने गर्दछ, जसमा वाक्यहरू मिलाउने र बाँड्ने अभ्यास गरिन्छ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणको परिचय

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषण नेपाली भाषाको महत्त्वपूर्ण विषय हो। यी दुई प्रक्रियाहरूले वाक्यको संरचना, अर्थ र प्रयोगमा गहिरो प्रभाव पार्छन्। वाक्य संश्लेषण भनेको एक वाक्यलाई अर्को वाक्यसँग मिलाएर एकै वाक्य बनाउनु हो, जसले वाक्यलाई सङ्क्षिप्त र प्रभावकारी बनाउँछ। वाक्य विश्लेषण भनेको एकै वाक्यलाई छोटा-छोटा भागमा बाँडेर त्यसको अर्थ र संरचना बुझ्नु हो।

वाक्य संश्लेषण

वाक्य संश्लेषण गर्नका लागि संयोजक शब्दहरूको प्रयोग गरिन्छ। संयोजक शब्दहरूले दुई वाक्यहरूको बीचमा सम्बन्ध राख्छन्। उदाहरणका लागि:

र (सङ्गति)
त (विरोध)
तर (विरोध)
यद्यपि (अनुमति)
किनभने (कारण)
जस्तै (उदाहरण)
अर्थात् (स्पष्टीकरण)

वाक्य संश्लेषणका प्रकार

सङ्गतिसम्बन्धी वाक्य संश्लेषण: दुई वाक्यहरूको बीचमा सङ्गति (सम्बन्ध) राख्नका लागि र प्रयोग गरिन्छ।
- उदाहरण:
  - म स्कुल जान्छु। म पढ्छु।
  - संश्लेषित वाक्य: म स्कुल जान्छु र पढ्छु।
विरोधसम्बन्धी वाक्य संश्लेषण: दुई वाक्यहरूको बीचमा विरोध राख्नका लागि त वा तर प्रयोग गरिन्छ।
- उदाहरण:
  - म स्कुल जान्छु। म खेल्न चाहन्छु।
  - संश्लेषित वाक्य: म स्कुल जान्छु त खेल्न चाहन्छु।
  - संश्लेषित वाक्य: म स्कुल जान्छु तर खेल्न चाहन्छु।
कारणसम्बन्धी वाक्य संश्लेषण: दुई वाक्यहरूको बीचमा कारण राख्नका लागि किनभने प्रयोग गरिन्छ।
- उदाहरण:
  - म स्कुल नजान्छु। म बिमार छु।
  - संश्लेषित वाक्य: म स्कुल नजान्छु किनभने म बिमार छु।
अनुमतिसम्बन्धी वाक्य संश्लेषण: दुई वाक्यहरूको बीचमा अनुमति राख्नका लागि यद्यपि प्रयोग गरिन्छ।
- उदाहरण:
  - म बिमार छु। म स्कुल जान्छु।
  - संश्लेषित वाक्य: यद्यपि म बिमार छु, म स्कुल जान्छु।
उदाहरणसम्बन्धी वाक्य संश्लेषण: दुई वाक्यहरूको बीचमा उदाहरण राख्नका लागि जस्तै प्रयोग गरिन्छ।
- उदाहरण:
  - म फल खान्छु। सेव, केरा, अम्बा।
  - संश्लेषित वाक्य: म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
स्पष्टीकरणसम्बन्धी वाक्य संश्लेषण: दुई वाक्यहरूको बीचमा स्पष्टीकरण राख्नका लागि अर्थात् प्रयोग गरिन्छ।
- उदाहरण:
  - म स्कुलमा जान्छु। तपाईंले भनेको ठाउँ।
  - संश्लेषित वाक्य: म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।

वाक्य संश्लेषणका नियमहरू

संयोजक शब्दको प्रयोग गर्दा वाक्यको अर्थमा परिवर्तन नहोस्।
संयोजक शब्दको प्रयोग गर्दा वाक्यको संरचना सन्तुलित हुनुपर्छ।
संयोजक शब्दको प्रयोग गर्दा वाक्यको लम्बाइमा असन्तुलन नहोस्।

वाक्य विश्लेषण

वाक्य विश्लेषण गर्नका लागि वाक्यलाई छोटा-छोटा भागमा बाँड्नुपर्छ। यस प्रक्रियामा क्रिया, क्रियाविशेषण, संज्ञा, विशेषण र सम्बन्धवाचक शब्दहरूको पहिचान गर्नुपर्छ।

वाक्य विश्लेषणका चरणहरू

वाक्य पढ्नु: वाक्यलाई ध्यानपूर्वक पढ्नु र त्यसको अर्थ बुझ्नु।
वाक्यका भागहरू पहिचान गर्नु: वाक्यमा कुन कुन शब्दहरू छन् भनेर पहिचान गर्नु।
वाक्यका भागहरूको अर्थ बुझ्नु: पहिचान गरिएका शब्दहरूको अर्थ बुझ्नु।
वाक्यलाई छोटा-छोटा भागमा बाँड्नु: वाक्यलाई क्रिया, क्रियाविशेषण, संज्ञा, विशेषण र सम्बन्धवाचक शब्दहरूको आधारमा बाँड्नु।

वाक्य विश्लेषणका उदाहरणहरू

वाक्य: म स्कुलमा जान्छु र पढ्छु।
- विश्लेषण:
  - म स्कुलमा जान्छु।
  - म पढ्छु।
वाक्य: म स्कुल जान्छु तर खेल्न चाहन्छु।
- विश्लेषण:
  - म स्कुल जान्छु।
  - म खेल्न चाहन्छु।
वाक्य: म स्कुल नजान्छु किनभने म बिमार छु।
- विश्लेषण:
  - म स्कुल नजान्छु।
  - म बिमार छु।
वाक्य: यद्यपि म बिमार छु, म स्कुल जान्छु।
- विश्लेषण:
  - म बिमार छु।
  - म स्कुल जान्छु।
वाक्य: म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
- विश्लेषण:
  - म फल खान्छु।
  - सेव, केरा, अम्बा।
वाक्य: म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।
- विश्लेषण:
  - म स्कुलमा जान्छु।
  - तपाईंले भनेको ठाउँ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणमा प्रयोग हुने संयोजक शब्दहरूको तालिका

संयोजक शब्द	प्रकार	उदाहरण
र	सङ्गति	म स्कुल जान्छु र पढ्छु।
त	विरोध	म स्कुल जान्छु त खेल्न चाहन्छु।
तर	विरोध	म स्कुल जान्छु तर खेल्न चाहन्छु।
यद्यपि	अनुमति	यद्यपि म बिमार छु, म स्कुल जान्छु।
किनभने	कारण	म स्कुल नजान्छु किनभने म बिमार छु।
जस्तै	उदाहरण	म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
अर्थात्	स्पष्टीकरण	म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका अभ्यासहरू

अभ्यास १: वाक्य संश्लेषण

निम्नलिखित वाक्यहरू संश्लेषण गर्नुहोस्:

म स्कुल जान्छु। म पढ्छु।
म बिमार छु। म स्कुल नजान्छु।
म फल खान्छु। सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु। तपाईंले भनेको ठाउँ।
म बिमार छु। म स्कुल जान्छु।

अभ्यास २: वाक्य विश्लेषण

निम्नलिखित वाक्यहरू विश्लेषण गर्नुहोस्:

म स्कुल जान्छु र पढ्छु।
म स्कुल नजान्छु किनभने म बिमार छु।
यद्यपि म बिमार छु, म स्कुल जान्छु।
म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका लागि NEB शैलीका प्रश्नहरू

प्रश्न १: वाक्य संश्लेषण

निम्नलिखित वाक्यहरू संश्लेषण गर्नुहोस्:

म बिहान उठ्छु। म स्कुल जान्छु।
म बिमार छु। म स्कुल नजान्छु।
म फल खान्छु। सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु। तपाईंले भनेको ठाउँ।
म बिमार छु। म स्कुल जान्छु।

प्रश्न २: वाक्य विश्लेषण

निम्नलिखित वाक्यहरू विश्लेषण गर्नुहोस्:

म बिहान उठ्छु र स्कुल जान्छु।
म बिमार छु किनभने म बिरामी छु।
यद्यपि म बिमार छु, म स्कुल जान्छु।
म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।

प्रश्न ३: संयोजक शब्दहरूको प्रयोग

निम्नलिखित वाक्यहरूमा उचित संयोजक शब्दहरू प्रयोग गरी वाक्य संश्लेषण गर्नुहोस्:

म स्कुल जान्छु। म खेल्न चाहन्छु।
म बिमार छु। म स्कुल नजान्छु।
म फल खान्छु। सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु। तपाईंले भनेको ठाउँ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका लागि NEB शैलीका उत्तरहरू

उत्तर १: वाक्य संश्लेषण

म बिहान उठ्छु र स्कुल जान्छु।
म बिमार छु, त्यसैले म स्कुल नजान्छु।
म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।
यद्यपि म बिमार छु, म स्कुल जान्छु।

उत्तर २: वाक्य विश्लेषण

म बिहान उठ्छु। म स्कुल जान्छु।
म बिमार छु। म स्कुल नजान्छु।
म बिमार छु। म स्कुल जान्छु।
म फल खान्छु। सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु। तपाईंले भनेको ठाउँ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका लागि NEB शैलीका प्रश्नहरूको समाधान

प्रश्न ३: संयोजक शब्दहरूको प्रयोग

म स्कुल जान्छु तर खेल्न चाहन्छु।
म बिमार छु, त्यसैले म स्कुल नजान्छु।
म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका लागि अभ्यासका उत्तरहरू

अभ्यास १: वाक्य संश्लेषण

म स्कुल जान्छु र पढ्छु।
म बिमार छु, त्यसैले म स्कुल नजान्छु।
म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।
यद्यपि म बिमार छु, म स्कुल जान्छु।

अभ्यास २: वाक्य विश्लेषण

म स्कुल जान्छु। म पढ्छु।
म बिमार छु। म स्कुल नजान्छु।
म बिमार छु। म स्कुल जान्छु।
म फल खान्छु। सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु। तपाईंले भनेको ठाउँ।

NEB परीक्षाको लागि टिप्स

वाक्य संश्लेषणका लागि: संयोजक शब्दहरूको प्रयोग गर्दा वाक्यको अर्थमा परिवर्तन नहोस् भनेर ध्यान दिनुहोस्।
वाक्य विश्लेषणका लागि: वाक्यलाई छोटा-छोटा भागमा बाँड्दा वाक्यको मूल अर्थ नबिग्रिनुहोस्।
संयोजक शब्दहरूको प्रयोग: संयोजक शब्दहरूको प्रयोग गर्दा त्यसले कस्तो सम्बन्ध राख्छ भन्ने बुझ्नुहोस्।
अभ्यास गर्नुहोस्: वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका लागि नियमित अभ्यास गर्नुहोस्।
NEB शैलीका प्रश्नहरू: NEB शैलीका प्रश्नहरूको अभ्यास गर्नुहोस्, जसले तपाईंलाई परीक्षामा राम्रो अङ्क ल्याउन मद्दत गर्नेछ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका लागि NEB शैलीका प्रश्नहरूको नमूना

प्रश्न ४: वाक्य संश्लेषण

निम्नलिखित वाक्यहरू संश्लेषण गर्नुहोस्:

म बिहान उठ्छु। म नहाना गर्छु।
म स्कुलमा जान्छु। म पढ्छु।
म फल खान्छु। सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु। तपाईंले भनेको ठाउँ।

प्रश्न ५: वाक्य विश्लेषण

निम्नलिखित वाक्यहरू विश्लेषण गर्नुहोस्:

म बिहान उठ्छु र नहाना गर्छु।
म स्कुलमा जान्छु र पढ्छु।
म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।

वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणका लागि NEB शैलीका उत्तरहरूको नमूना

उत्तर ४: वाक्य संश्लेषण

म बिहान उठ्छु र नहाना गर्छु।
म स्कुलमा जान्छु र पढ्छु।
म फल खान्छु जस्तै सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु अर्थात् तपाईंले भनेको ठाउँ।

उत्तर ५: वाक्य विश्लेषण

म बिहान उठ्छु। म नहाना गर्छु।
म स्कुलमा जान्छु। म पढ्छु।
म फल खान्छु। सेव, केरा, अम्बा।
म स्कुलमा जान्छु। तपाईंले भनेको ठाउँ।

Based on the NEB +2 Humanities syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 4.

Discussion

Loading…