नेपाली (Nepali)Unit 78 min read
वाच्य परिवर्तन: प्रकार, नियम र प्रयोग
Unit 7 of नेपाली (Nepali): वाच्य परिवर्तनको परिचय, प्रकार (कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य, भाववाच्य), नियम, प्रयोग र उदाहरणहरू समेटिएको छ। यसमा वाच्य परिवर्तन गर्ने विधि, वाक्यको अर्थमा परिवर्तनको प्रभाव र परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकारको अध्ययन गरिन्छ।
TAKEAWAYS:
- वाच्य परिवर्तन भनेको वाक्यमा क्रियाको रूपान्तरण गरी वाक्यको अर्थमा परिवर्तन ल्याउनु हो।
- नेपालीमा तीन प्रकारको वाच्य हुन्छ: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य।
- कर्तृवाच्यमा क्रियाको कर्ता प्रमुख हुन्छ भने कर्मवाच्यमा कर्म प्रमुख हुन्छ र भाववाच्यमा भावना प्रमुख हुन्छ।
- वाच्य परिवर्तन गर्दा क्रियापदको रूप, विभक्तिहरू र वाक्यको संरचना परिवर्तन हुन्छ।
- वाच्य परिवर्तन गर्दा वाक्यको अर्थमा परिवर्तन आउँछ, तर मूल अर्थको अर्थभेद हुनुहुन्न।
- परीक्षामा वाच्य परिवर्तन गर्ने प्रश्नहरू, वाच्यको प्रकार पहिचान गर्ने प्रश्नहरू र वाच्य परिवर्तनको नियमहरूको आधारमा प्रश्नहरू आउँछन्।
वाच्यको परिचय
वाच्य भनेको वाक्यमा क्रियाको रूपान्तरण गरी वाक्यको अर्थमा परिवर्तन ल्याउनु हो। नेपाली भाषामा तीन प्रकारको वाच्य हुन्छन्:
- कर्तृवाच्य
- कर्मवाच्य
- भाववाच्य
वाच्य परिवर्तन गर्दा वाक्यको अर्थमा परिवर्तन आउँछ, तर मूल अर्थको अर्थभेद हुनुहुन्न। उदाहरणका लागि:
- कर्तृवाच्य: रामले किताब पढ्यो।
- कर्मवाच्य: किताब रामले पढियो।
- भाववाच्य: किताब पढिन्छ।
१. कर्तृवाच्य
कर्तृवाच्यमा क्रियाको कर्ता प्रमुख हुन्छ। यो वाच्यको मूल रूप हो। कर्तृवाच्यमा क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छैन, तर वाक्यको संरचना परिवर्तन हुन्छ।
कर्तृवाच्यको विशेषता:
- क्रियाको कर्ता (कर्ता) प्रमुख हुन्छ।
- क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छैन।
- वाक्यको अर्थमा कर्ताको जोड हुन्छ।
कर्तृवाच्यको उदाहरण:
| कर्तृवाच्य वाक्य |
|---|
| रामले खाना खायो। |
| सिताले गीत गायो। |
| हामीले पढ्यौं। |
२. कर्मवाच्य
कर्मवाच्यमा क्रियाको कर्म प्रमुख हुन्छ। यो वाच्यमा कर्ता गुम्ने गर्छ र कर्मलाई क्रियाको कर्ता बनाइन्छ।
कर्मवाच्यको विशेषता:
- क्रियाको कर्म (कर्म) प्रमुख हुन्छ।
- क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छ (कर्तृवाच्यको क्रियापदको रूपमा कर्मवाच्यमा क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छ)।
- कर्ता गुम्ने गर्छ।
- वाक्यको अर्थमा कर्मको जोड हुन्छ।
कर्मवाच्यको नियम:
कर्तृवाच्यको वाक्यलाई कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू:
- कर्तृवाच्यको वाक्यमा क्रियापदको रूप परिवर्तन गर्नुहोस्।
- कर्तालाई गुमाउनुहोस्।
- कर्मलाई क्रियाको कर्ता बनाउनुहोस्।
- क्रियापदको रूपमा कर्मवाच्यको क्रियापदको रूप प्रयोग गर्नुहोस्।
कर्मवाच्यको उदाहरण:
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|
| रामले किताब पढ्यो। | किताब पढियो। |
| सिताले गीत गायो। | गीत गायो। |
| हामीले खाना खायौं। | खाना खायो। |
कर्मवाच्यको क्रियापदको रूप:
कर्तृवाच्यको क्रियापदको रूपमा कर्मवाच्यमा क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छ। यसको तालिका निम्नानुसार छ:
| कर्तृवाच्य क्रिया | कर्मवाच्य क्रिया |
|---|---|
| खायो | खायो |
| पढ्यो | पढियो |
| गायो | गायो |
| लेख्यो | लेखियो |
| बुझ्यो | बुझियो |
३. भाववाच्य
भाववाच्यमा क्रियाको भावना प्रमुख हुन्छ। यो वाच्यमा कर्ता र कर्म दुवै गुम्ने गर्छ र क्रियाको भावनालाई प्रमुख बनाइन्छ।
भाववाच्यको विशेषता:
- क्रियाको भावना प्रमुख हुन्छ।
- कर्ता र कर्म दुवै गुम्ने गर्छ।
- क्रियापदको रूपमा भाववाच्यको क्रियापदको रूप प्रयोग हुन्छ।
भाववाच्यको नियम:
कर्तृवाच्यको वाक्यलाई भाववाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू:
- कर्तृवाच्यको वाक्यमा क्रियापदको रूप परिवर्तन गर्नुहोस्।
- कर्ता र कर्म दुवै गुमाउनुहोस्।
- क्रियापदको रूपमा भाववाच्यको क्रियापदको रूप प्रयोग गर्नुहोस्।
भाववाच्यको उदाहरण:
| कर्तृवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|
| रामले किताब पढ्यो। | किताब पढिन्छ। |
| सिताले गीत गायो। | गीत गाइन्छ। |
| हामीले खाना खायौं। | खाना खाइन्छ। |
भाववाच्यको क्रियापदको रूप:
कर्तृवाच्यको क्रियापदको रूपमा भाववाच्यमा क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छ। यसको तालिका निम्नानुसार छ:
| कर्तृवाच्य क्रिया | भाववाच्य क्रिया |
|---|---|
| खायो | खाइन्छ |
| पढ्यो | पढिन्छ |
| गायो | गाइन्छ |
| लेख्यो | लेखिन्छ |
| बुझ्यो | बुझिन्छ |
वाच्य परिवर्तनको तुलना
| विशेषता | कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|---|---|
| प्रमुख | कर्ता | कर्म | भावना |
| कर्ता | हुन्छ | गुम्छ | गुम्छ |
| कर्म | हुन्छ | हुन्छ (क्रियाको कर्ता) | गुम्छ |
| क्रियापदको रूप | मूल रूप | परिवर्तन हुन्छ | परिवर्तन हुन्छ |
| उदाहरण | रामले किताब पढ्यो। | किताब पढियो। | किताब पढिन्छ। |
वाच्य परिवर्तनको अभ्यास
stateDiagram-v2
[*] --> कर्तृवाच्य
कर्तृवाच्य --> कर्मवाच्य : कर्ता गुमाउने
कर्तृवाच्य --> भाववाच्य : कर्ता र कर्म गुमाउने
कर्मवाच्य --> भाववाच्य : कर्म गुमाउने
note right of कर्तृवाच्य
रामले किताब पढ्यो।
end
note right of कर्मवाच्य
किताब पढियो।
end
note right of भाववाच्य
किताब पढिन्छ।
endवाच्य परिवर्तनको प्रक्रियाअभ्यास १: कर्तृवाच्यलाई कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्
- सिताले गीत गायो।
- उत्तर: गीत गायो।
- रामले खाना खायो।
- उत्तर: खाना खायो।
- हामीले पढ्यौं।
- उत्तर: पढियो।
अभ्यास २: कर्तृवाच्यलाई भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्
- रामले किताब पढ्यो।
- उत्तर: किताब पढिन्छ।
- सिताले गीत गायो।
- उत्तर: गीत गाइन्छ।
- हामीले खाना खायौं।
- उत्तर: खाना खाइन्छ।
वाच्य परिवर्तनको नियमहरू
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियम:
- कर्तालाई गुमाउनुहोस्।
- कर्मलाई क्रियाको कर्ता बनाउनुहोस्।
- क्रियापदको रूपमा कर्मवाच्यको क्रियापदको रूप प्रयोग गर्नुहोस्।
कर्तृवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियम:
- कर्ता र कर्म दुवै गुमाउनुहोस्।
- क्रियापदको रूपमा भाववाच्यको क्रियापदको रूप प्रयोग गर्नुहोस्।
कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियम:
- कर्मलाई गुमाउनुहोस्।
- क्रियापदको रूपमा भाववाच्यको क्रियापदको रूप प्रयोग गर्नुहोस्।
वाच्य परिवर्तनको उदाहरणहरू
उदाहरण १: कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन
- कर्तृवाच्य: रामले किताब पढ्यो।
- कर्मवाच्य: किताब पढियो।
उदाहरण २: कर्तृवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन
- कर्तृवाच्य: सिताले गीत गायो।
- भाववाच्य: गीत गाइन्छ।
उदाहरण ३: कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन
- कर्मवाच्य: खाना खायो।
- भाववाच्य: खाना खाइन्छ।
वाच्य परिवर्तनको अभ्यास प्रश्नहरू
प्रश्न १: निम्नलिखित वाक्यहरू कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- मले पत्र लेख्यो।
- तिम्रोले गीत गायो।
- उनीहरूले खाना खायो।
प्रश्न २: निम्नलिखित वाक्यहरू कर्तृवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- रामले किताब पढ्यो।
- सिताले गीत गायो।
- हामीले खाना खायौं।
प्रश्न ३: निम्नलिखित वाक्यहरू कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- खाना खायो।
- गीत गायो।
- पत्र लेखियो।
वाच्य परिवर्तनको परीक्षामा आउने प्रश्नहरू
नेपाली विषयको परीक्षामा वाच्य परिवर्तनको प्रश्नहरू निम्न प्रकारका हुन्छन्:
वाच्य परिवर्तन गर्ने प्रश्नहरू:
- कर्तृवाच्यलाई कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- कर्तृवाच्यलाई भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- कर्मवाच्यलाई भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
वाच्यको प्रकार पहिचान गर्ने प्रश्नहरू:
- निम्नलिखित वाक्यहरूमा कुन वाच्यको प्रयोग भएको छ?
- कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य वा भाववाच्य पहिचान गर्नुहोस्।
वाच्य परिवर्तनको नियमहरूको आधारमा प्रश्नहरू:
- कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू लेख्नुहोस्।
- कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू लेख्नुहोस्।
Exam tip
वाच्य परिवर्तन गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्:
- कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य र भाववाच्यमा परिवर्तन गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
- कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
वाच्यको प्रकार पहिचान गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्:
- वाक्यहरू हेरेर कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य वा भाववाच्य पहिचान गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
वाच्य परिवर्तनको नियमहरू याद गर्नुहोस्:
- कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू याद गर्नुहोस्।
- कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू याद गर्नुहोस्।
वाच्य परिवर्तनको अभ्यास प्रश्नहरू हल गर्नुहोस्:
- नेपाली विषयको अभ्यास पुस्तकहरूबाट वाच्य परिवर्तनको प्रश्नहरू हल गर्नुहोस्।
वाच्य परिवर्तनको तालिका बनाउनुहोस्:
- कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्यको तालिका बनाउनुहोस् र नियमहरू याद गर्नुहोस्।
NEB Board-style Questions
प्रश्न १: वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्
निम्नलिखित वाक्यहरू कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्:
- मले गीत गायो।
- तिम्रोले खाना खायो।
- उनीहरूले किताब पढ्यो।
प्रश्न २: वाच्य पहिचान गर्नुहोस्
निम्नलिखित वाक्यहरूमा कुन वाच्यको प्रयोग भएको छ?
- गीत गाइन्छ।
- खाना खायो।
- किताब पढियो।
प्रश्न ३: वाच्य परिवर्तनको नियमहरू लेख्नुहोस्
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू लेख्नुहोस्।
प्रश्न ४: वाच्य परिवर्तनको अभ्यास
निम्नलिखित वाक्यहरू कर्तृवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्:
- रामले पत्र लेख्यो।
- सिताले गीत गायो।
- हामीले खाना खायौं।
प्रश्न ५: वाच्य परिवर्तनको तालिका बनाउनुहोस्
कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्यको तालिका बनाउनुहोस् र यसमा क्रियापदको रूप परिवर्तनको उदाहरणहरू समावेश गर्नुहोस्।
उत्तरहरू (NEB Board-style Questions)
प्रश्न १: वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्
- गीत गायो।
- खाना खायो।
- किताब पढियो।
प्रश्न २: वाच्य पहिचान गर्नुहोस्
- भाववाच्य
- कर्मवाच्य
- कर्मवाच्य
प्रश्न ३: वाच्य परिवर्तनको नियमहरू
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू:
- कर्तालाई गुमाउनुहोस्।
- कर्मलाई क्रियाको कर्ता बनाउनुहोस्।
- क्रियापदको रूपमा कर्मवाच्यको क्रियापदको रूप प्रयोग गर्नुहोस्।
प्रश्न ४: वाच्य परिवर्तनको अभ्यास
- पत्र लेखियो।
- गीत गाइन्छ।
- खाना खाइन्छ।
प्रश्न ५: वाच्य परिवर्तनको तालिका
| वाच्य प्रकार | कर्ता | कर्म | क्रियापदको रूप | उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | राम | किताब | पढ्यो | रामले किताब पढ्यो। |
| कर्मवाच्य | गुम्छ | किताब | पढियो | किताब पढियो। |
| भाववाच्य | गुम्छ | गुम्छ | पढिन्छ | किताब पढिन्छ। |
Based on the NEB +2 Humanities syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 7.
Discussion
Loading…