नेपालले अवलम्बन गरेको अर्थ व्यवस्था र यसको प्रभाव सम्बन्धमा एक वक्तव्य तयार पार्नुहोस् । [8]

नेपालले मिश्रित अर्थव्यवस्था अवलम्बन गरेको छ, जसमा सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको संयुक्त योगदानले अर्थव्यवस्था चलाउँदै आएको छ। यस अर्थव्यवस्था अवलम्बनको प्रभाव नेपालको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा व्यापक रूपमा परिलक्षित हुन्छ। यस सम्बन्धमा एक विस्तृत वक्तव्य तयार पार्नुहोस्।

नेपालको अर्थव्यवस्था अवलम्बन

नेपालको अर्थव्यवस्था मुख्य रूपमा कृषि-आधारित र मिश्रित अर्थव्यवस्था हो। यस अर्थव्यवस्था अवलम्बनको मुख्य विशेषता निम्नानुसार छ:

१. मिश्रित अर्थव्यवस्था

नेपालको अर्थव्यवस्था सार्वजनिक र निजी क्षेत्रको संयोजनमा आधारित छ। यसमा सरकारले सार्वजनिक क्षेत्रमा नियन्त्रण गर्दै सामाजिक कल्याणमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ भने निजी क्षेत्रले आर्थिक वृद्धि र प्रतिस्पर्धा बढाउँदै लाभmaximisation गर्दछ।

• सार्वजनिक क्षेत्र: विद्युत्, रेल, शिक्षा, स्वास्थ्य, बाँध र सडक निर्माण जस्ता क्षेत्रहरू सरकारको नियन्त्रणमा हुन्छन्। यसले सामाजिक सुरक्षा र आधारभूत सुविधा प्रदान गर्ने उद्देश्य राख्दछ।
• निजी क्षेत्र: उद्योग, व्यापार, कृषि, पर्यटन र सेवा क्षेत्रहरू निजी क्षेत्रको नियन्त्रणमा हुन्छन्। यसले आर्थिक वृद्धि र रोजगारी सृजना गर्ने भूमिका निर्वाह गर्दछ।

२. कृषि-आधारित अर्थव्यवस्था

नेपालको अर्थव्यवस्था कृषिमा अत्यधिक निर्भर छ। नेपालको कुल जनसङ्ख्याको ७०% भन्दा बढी कृषिमा संलग्न छन् भने जीडीपीको २५% भन्दा बढी कृषिबाट प्राप्त हुन्छ। यस अर्थव्यवस्था अवलम्बनका कारण नेपालमा निम्नानुसारका प्रभावहरू देखिन्छन्:

• सामाजिक असमानता: कृषि क्षेत्रमा काम गर्नेहरूको आय कम हुने गरेको छ भने शहरी क्षेत्रमा काम गर्नेहरूको आय बढी हुन्छ। यसले सामाजिक असमानता बढाउँछ।
• आर्थिक असन्तुलन: कृषि क्षेत्रमा निर्भरता बढी हुने भएकाले अन्य क्षेत्रहरू (उद्योग, सेवा)मा विकास हुन सकेको छैन। यसले आर्थिक असन्तुलन सृजना गर्दछ।
• वैदेशिक निर्भरता: कृषि उत्पादनमा आत्मनिर्भरता नहुने भएकाले नेपालले खाद्यान्न र अन्य वस्तुहरू आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ, जसले गर्दा वैदेशिक मुद्रामा खर्च बढ्छ।

३. सामाजिक-आर्थिक विकास

नेपालको अर्थव्यवस्था अवलम्बनले सामाजिक-आर्थिक विकासमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। सरकारले निम्नानुसारका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ:

• सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरू: गरीबी रेखामुनि परेका व्यक्तिहरूलाई सहयोग गर्ने उद्देश्यले सरकारले सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ।
• शिक्षा र स्वास्थ्यमा निवेश: सरकारले शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा बढी बजेट विनियोग गरेको छ, जसले गर्दा जनसङ्ख्याको शिक्षा र स्वास्थ्य स्तर सुधारिएको छ।
• गरीबी उन्मूलन: सरकारले गरीबी उन्मूलनका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ, जसले गरीबी दरमा कमी आएको छ।

अर्थव्यवस्था अवलम्बनको प्रभाव

नेपालको अर्थव्यवस्था अवलम्बनको प्रभाव निम्नानुसारका रूपमा देखिन्छ:

१. सकारात्मक प्रभाव

• रोजगारी सृजना: कृषि, उद्योग र सेवा क्षेत्रहरूमा रोजगारीको अवसर बढेको छ।
• आर्थिक वृद्धि: मिश्रित अर्थव्यवस्था अवलम्बनले आर्थिक वृद्धि बढाउनमा सहयोग गरेको छ।
• सामाजिक समावेशिता: सरकारी कार्यक्रमहरूले सामाजिक समावेशिता बढाउनमा सहयोग गरेको छ।

२. नकारात्मक प्रभाव

• असमानता बढ्दो: कृषि क्षेत्रमा काम गर्नेहरूको आय कम हुने भएकाले सामाजिक असमानता बढ्दो छ।
• आर्थिक असन्तुलन: कृषि क्षेत्रमा निर्भरता बढी हुने भएकाले अन्य क्षेत्रहरूमा विकास हुन सकेको छैन।
• वैदेशिक निर्भरता: खाद्यान्न र अन्य वस्तुहरू आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ, जसले गर्दा वैदेशिक मुद्रामा खर्च बढ्छ।

निष्कर्ष

नेपालको अर्थव्यवस्था अवलम्बन मिश्रित र कृषि-आधारित छ, जसले गर्दा यसमा सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रभावहरू देखिन्छन्। सरकारले आर्थिक वृद्धि बढाउन, रोजगारी सृजना गर्न र सामाजिक असमानता कम गर्नका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ। तर, कृषि क्षेत्रमा निर्भरता बढी हुने भएकाले अन्य क्षेत्रहरूमा विकास हुन सकेको छैन। यसकारण, नेपालले आर्थिक संरचना सुधार गर्ने, उद्योग र सेवा क्षेत्रमा निवेश बढाउने र वैदेशिक निर्भरता कम गर्ने प्रयास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसले गर्दा नेपालको अर्थव्यवस्था स्थिर र समृद्ध हुनेछ।