नेपाली (Nepali)Unit 109 min read

एकाङ्की नाटक: संरचना, प्रकार, लेखन र विश्लेषण

Unit 10 of नेपाली (Nepali): यो नोट एकाङ्की नाटकको परिचय, संरचना, प्रकार, लेखन विधि, विशेषता र विश्लेषण गर्ने तरिका समेटेको छ। यसमा नमूना एकाङ्की, लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बिन्दु र परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकार समावेश गरिएको छ।

Padhai · Based on the official syllabus and past papers
Updated 28 Sept 2026

TAKEAWAYS:

एकाङ्की नाटक एकै पात्र वा एकै समूहको संवादमा आधारित हुन्छ र छोटो हुन्छ।
यसको संरचना: शीर्षक, पात्र परिचय, दृश्य, संवाद र अन्त्यमा समेटिन्छ।
एकाङ्की नाटकको प्रकार: एकपात्रक, द्विपात्रक र बहुपात्रक हुन सक्छन्।
लेखनमा सङ्क्षिप्तता, संवादको प्राकृतिकता र विषयवस्तुको स्पष्टता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
विश्लेषण गर्दा पात्रको स्वभाव, विषयवस्तु र नाटकको उद्देश्यलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ।
परीक्षामा नमूना एकाङ्की लेख्नु, विश्लेषण गर्नु र प्रश्नहरूको उत्तर दिनु पर्छ।

एकाङ्की नाटकको परिचय

एकाङ्की नाटक एक प्रकारको नाटक हो जसमा एकै दृश्य वा एकै घटनामा केन्द्रित हुन्छ। यसमा एक वा एकाधिक पात्रहरूको संवाद हुन्छ र यसको लम्बाइ सामान्य नाटकभन्दा कम हुन्छ। एकाङ्की नाटकको उद्देश्य एकै विषयलाई गहिराईसँग प्रस्तुत गर्नु हो। यसमा पात्रहरूको संख्या कम हुन्छ र घटनाहरू एकै स्थानमा घट्ने गर्छन्।

एकाङ्की नाटकको विशेषता

सङ्क्षिप्तता: एकाङ्की नाटक छोटो हुन्छ र एकै विषयमा केन्द्रित हुन्छ।
एकै दृश्य: यसमा एकै दृश्य वा एकै स्थानमा घटनाहरू घट्ने गर्छन्।
संवादको प्राकृतिकता: संवादहरू प्राकृतिक हुनुपर्छ र पात्रहरूको स्वभावलाई प्रतिबिम्बित गर्नुपर्छ।
घटनाको एकता: एकाङ्की नाटकमा घटनाहरू एकै समयमा घट्ने गर्छन् र एकै स्थानमा केन्द्रित हुन्छन्।

एकाङ्की नाटकको संरचना

एकाङ्की नाटकको संरचना निम्नानुसार हुन्छ:

अङ्ग	विवरण
शीर्षक	नाटकको विषयवस्तुको संक्षिप्त रूपमा हुन्छ।
पात्र परिचय	नाटकमा उपस्थित पात्रहरूको नाम, स्वभाव र भूमिका हुन्छ।
दृश्य	नाटकको घटनाहरू कहाँ घट्छन् भन्ने वर्णन हुन्छ।
संवाद	पात्रहरूबीचको संवाद हुन्छ, जसले घटनाहरूलाई अगाडि बढाउँछ।
अन्त्य	नाटकको समापन हुन्छ, जसमा पात्रहरूको भावना वा घटनाको परिणाम हुन्छ।

नमूना एकाङ्की नाटक

शीर्षक: "अन्तिम घण्टा" पात्रहरू:

अ: एक विद्यार्थी
ब: विद्यार्थीको मित्र

दृश्य: एक कक्षाकोठा, जहाँ अ र ब अध्ययन गरिरहेका छन्।

अ: "ब, तिम्रो परीक्षा तयार छ?" ब: "हो, तर मलाई लाग्छ म तयार छैन।" अ: "तिम्रो लागि चिन्ता नगर्नुहोस्। म तपाईंलाई मद्दत गर्न सक्छु।" ब: "धन्यवाद। तर मलाई लाग्छ म असफल हुनेछु।" अ: "होला, तर तपाईंले प्रयास गरेको छौ। त्यसैले तपाईंले गर्न सक्नुहुन्छ।" ब: "तपाईंको शब्दले मलाई प्रेरित गर्यो। धन्यवाद।"

अन्त्य: बलेको शब्दले अको प्रेरणा बढ्यो र उनी दुवैले परीक्षा तयार गर्न थाले।

एकाङ्की नाटकको प्रकार

एकाङ्की नाटकलाई निम्न प्रकारमा विभाजन गर्न सकिन्छ:

1. एकपात्रक एकाङ्की

यसमा एकै पात्र हुन्छ।
पात्रले आफैसँग संवाद गर्छ।
उदाहरण: "महाभारत" मा युधिष्ठिरको एकपात्रक एकाङ्की।

2. द्विपात्रक एकाङ्की

यसमा दुई पात्र हुन्छन्।
पात्रहरूबीच संवाद हुन्छ।
उदाहरण: उपर्युक्त "अन्तिम घण्टा"।

3. बहुपात्रक एकाङ्की

यसमा तीन वा तीनभन्दा बढी पात्र हुन्छन्।
पात्रहरूबीच संवाद हुन्छ।
उदाहरण: "रामायण" मा सीता र लक्ष्मणको बहुपात्रक एकाङ्की।

एकाङ्की नाटक लेखनको विधि

एकाङ्की नाटक लेखन गर्दा निम्न बिन्दुहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:

विषयवस्तुको चयन: विषयवस्तु सरल र समझन योग्य हुनुपर्छ।
पात्रहरूको चयन: पात्रहरूको संख्या कम हुनुपर्छ र स्वभाव स्पष्ट हुनुपर्छ।
संवादको प्राकृतिकता: संवादहरू प्राकृतिक हुनुपर्छ र पात्रहरूको स्वभावलाई प्रतिबिम्बित गर्नुपर्छ।
सङ्क्षिप्तता: नाटक छोटो हुनुपर्छ र एकै विषयमा केन्द्रित हुनुपर्छ।
दृश्यको वर्णन: दृश्यको वर्णन स्पष्ट हुनुपर्छ र पात्रहरूको क्रिया-कलापलाई समेट्नुपर्छ।

एकाङ्की नाटक लेखनको नमूना

शीर्षक: "साँझको समय" पात्रहरू:

अ: एक बुढा
ब: एक बालक

दृश्य: एक गाउँको घरको आँगन।

अ: "बालक, तिम्रो पढाइ कस्तो छ?" ब: "बाबु, मलाई पढ्न मन लाग्दैन।" अ: "पढ्नु नै तिम्रो भविष्य हो। तिम्रो लागि मलाई लाग्छ तिम्रो पढाइमा ध्यान दिनुपर्छ।" ब: "मलाई लाग्छ पढ्नु बोझिलो छ।" अ: "बोझिलो भए पनि तिम्रो भविष्यको लागि पढ्नु आवश्यक छ।" ब: "ठिक छ, बाबु। मले प्रयास गर्नेछु।"

अन्त्य: बालकले आफ्नो पढाइमा ध्यान दिने प्रतिज्ञा गर्छ।

एकाङ्की नाटक विश्लेषण

एकाङ्की नाटक विश्लेषण गर्दा निम्न बिन्दुहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:

पात्रहरूको स्वभाव: पात्रहरूको स्वभाव र भूमिकालाई विश्लेषण गर्नुपर्छ।
विषयवस्तु: नाटकको विषयवस्तु र उद्देश्यलाई विश्लेषण गर्नुपर्छ।
संवादको विश्लेषण: संवादहरूको अर्थ, भावना र उद्देश्यलाई विश्लेषण गर्नुपर्छ।
दृश्यको वर्णन: दृश्यको वर्णन र पात्रहरूको क्रिया-कलापलाई विश्लेषण गर्नुपर्छ।
नाटकको उद्देश्य: नाटकको उद्देश्य र पाठक वा दर्शकमा पार्ने प्रभावलाई विश्लेषण गर्नुपर्छ।

विश्लेषणको नमूना

नाटक: "अन्तिम घण्टा"

पात्रहरूको स्वभाव: अ प्रेरक र सहयोगी छ भने ब चिन्तित र असुरक्षित छ।
विषयवस्तु: परीक्षा तयारी र आत्मविश्वास।
संवादको विश्लेषण: संवादहरूले पात्रहरूको भावना र चिन्तालाई उजागर गर्छन्।
दृश्यको वर्णन: कक्षाकोठाको दृश्यले अध्ययनको वातावरणलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।
नाटकको उद्देश्य: पाठकलाई आत्मविश्वास र सहयोगको महत्त्व सिकाउनु।

एकाङ्की नाटक र नाटकको तुलना

बिन्दु	एकाङ्की नाटक	नाटक
लम्बाइ	छोटो	लामो
पात्रहरूको संख्या	एक वा कम	धेरै
दृश्यहरू	एकै दृश्य	धेरै दृश्य
घटनाहरू	एकै स्थानमा घट्ने	विभिन्न स्थानमा घट्ने
उद्देश्य	एकै विषयलाई गहिराईसँग प्रस्तुत गर्नु	विविध विषयहरू प्रस्तुत गर्नु

एकाङ्की नाटक लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बिन्दुहरू

सङ्क्षिप्तता: नाटक छोटो हुनुपर्छ र एकै विषयमा केन्द्रित हुनुपर्छ।
संवादको प्राकृतिकता: संवादहरू प्राकृतिक हुनुपर्छ र पात्रहरूको स्वभावलाई प्रतिबिम्बित गर्नुपर्छ।
पात्रहरूको चयन: पात्रहरूको संख्या कम हुनुपर्छ र स्वभाव स्पष्ट हुनुपर्छ।
विषयवस्तुको चयन: विषयवस्तु सरल र समझन योग्य हुनुपर्छ।
दृश्यको वर्णन: दृश्यको वर्णन स्पष्ट हुनुपर्छ र पात्रहरूको क्रिया-कलापलाई समेट्नुपर्छ।

NEB परीक्षामा एकाङ्की नाटकबाट आउने प्रश्नहरूको प्रकार

NEB परीक्षामा एकाङ्की नाटकबाट निम्न प्रकारका प्रश्नहरू आउने गर्छन्:

नमूना एकाङ्की लेख्नु: परीक्षामा एकाङ्की नाटक लेख्नुपर्ने प्रश्न आउने गर्छ।
- उदाहरण: "तपाईंको कक्षामा एक विद्यार्थीले परीक्षा भयो भनेर चिन्तित छ। यस विषयमा एकाङ्की नाटक लेख्नुहोस्।"
विश्लेषण गर्नु: दिइएको एकाङ्की नाटकको विश्लेषण गर्नुपर्ने प्रश्न आउने गर्छ।
- उदाहरण: "निम्नलिखित एकाङ्की नाटकको विश्लेषण गर्नुहोस्।"
संरचना र विशेषता: एकाङ्की नाटकको संरचना र विशेषताबारे प्रश्न आउने गर्छ।
- उदाहरण: "एकाङ्की नाटकको संरचना र विशेषता लेख्नुहोस्।"
तुलना: एकाङ्की नाटक र नाटकको तुलना गर्नुपर्ने प्रश्न आउने गर्छ।
- उदाहरण: "एकाङ्की नाटक र नाटकको तुलना गर्नुहोस्।"

Exam Tip

नमूना एकाङ्की लेखन: परीक्षामा एकाङ्की नाटक लेख्नुपर्ने प्रश्न आउने भएकाले नमूना एकाङ्की लेख्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
विश्लेषणको अभ्यास: दिइएको एकाङ्की नाटकको विश्लेषण गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
संरचना र विशेषता: एकाङ्की नाटकको संरचना र विशेषताको राम्रोसँग अध्ययन गर्नुहोस्।
तुलना: एकाङ्की नाटक र नाटकको तुलना गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
सङ्क्षिप्तता: एकाङ्की नाटक लेख्दा सङ्क्षिप्तता राख्नुहोस् र विषयवस्तु एकैमा केन्द्रित गर्नुहोस्।

NEB शैलीका प्रश्नहरू र उत्तरहरू

प्रश्न १: नमूना एकाङ्की नाटक लेख्नुहोस्।

उत्तर: शीर्षक: "सहयोग" पात्रहरू:

अ: एक विद्यार्थी
ब: विद्यार्थीको साथी

दृश्य: एक पुस्तकालय।

अ: "ब, तिम्रो परीक्षा तयार छ?" ब: "हो, तर मलाई लाग्छ म तयार छैन।" अ: "तिम्रो लागि चिन्ता नगर्नुहोस्। म तपाईंलाई मद्दत गर्न सक्छु।" ब: "धन्यवाद। तपाईंको सहयोगले मलाई प्रेरित गर्यो।"

अन्त्य: बलेको शब्दले अको सहयोगको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।

प्रश्न २: एकाङ्की नाटकको संरचना र विशेषता लेख्नुहोस्।

उत्तर: संरचना:

शीर्षक
पात्र परिचय
दृश्य
संवाद
अन्त्य

विशेषता:

सङ्क्षिप्तता
एकै दृश्य
संवादको प्राकृतिकता
घटनाको एकता

प्रश्न ३: एकाङ्की नाटक र नाटकको तुलना गर्नुहोस्।

उत्तर:

बिन्दु	एकाङ्की नाटक	नाटक
लम्बाइ	छोटो	लामो
पात्रहरूको संख्या	एक वा कम	धेरै
दृश्यहरू	एकै दृश्य	धेरै दृश्य
घटनाहरू	एकै स्थानमा घट्ने	विभिन्न स्थानमा घट्ने
उद्देश्य	एकै विषयलाई गहिराईसँग प्रस्तुत गर्नु	विविध विषयहरू प्रस्तुत गर्नु

प्रश्न ४: निम्नलिखित एकाङ्की नाटकको विश्लेषण गर्नुहोस्।

नाटक: शीर्षक: "अन्तिम घण्टा" पात्रहरू:

अ: एक विद्यार्थी
ब: विद्यार्थीको मित्र

दृश्य: एक कक्षाकोठा।

अ: "ब, तिम्रो परीक्षा तयार छ?" ब: "हो, तर मलाई लाग्छ म तयार छैन।" अ: "तिम्रो लागि चिन्ता नगर्नुहोस्। म तपाईंलाई मद्दत गर्न सक्छु।" ब: "धन्यवाद।"