नेपाली (Nepali)Unit 27 min read
शब्दनिर्माण, शब्दभण्डार र शब्दकोशको प्रयोग
Unit 2 of नेपाली (Nepali): यस युनिटमा शब्दको निर्माण प्रक्रिया, शब्दकोशको महत्त्व, शब्दकोशको प्रयोग विधि, शब्दकोशको प्रकारहरू, शब्दकोशको प्रयोगमा गल्तीहरू र शब्दकोशको महत्त्वपूर्णता सिक्ने छ। यसमा शब्दकोशको प्रयोगमा सावधानीपूर्वक ध्यान दिने र शब्दकोशको प्रयोगबाट शब्दको अर्थ, प्रयोग र व्याकरणिक जानकारी प्राप्त गर्ने विध
TAKEAWAYS:
- शब्दको निर्माण गर्ने मुख्य विधिहरू (प्रत्यय, उपसर्ग, संधि, समास) र तिनको प्रयोगको उदाहरणहरू थाहा हुन्छ।
- शब्दकोशको महत्त्व र यसको प्रयोग गर्ने कारणहरू बुझ्न सकिन्छ।
- शब्दकोशको प्रकारहरू (एकभाषिक, द्विभाषिक, विशेषज्ञता आधारित) र तिनको प्रयोगको क्षेत्रहरू थाहा हुन्छ।
- शब्दकोशको प्रयोगमा गल्तीहरू (अर्थको गलत बुझाइ, व्याकरणिक गल्ती) र तिनबाट बच्ने उपायहरू थाहा हुन्छ।
- शब्दकोशको प्रयोगबाट शब्दको अर्थ, प्रयोग र व्याकरणिक जानकारी प्राप्त गर्ने विधि सिकिन्छ।
- शब्दकोशको प्रयोगबाट शब्दको भण्डार बढाउन सकिन्छ र भाषाको प्रयोगमा सटिकता आउँछ।
शब्दको निर्माण (शब्दनिर्माण)
शब्दको निर्माण गर्ने मुख्य विधिहरू निम्नानुसार छन्:
१. प्रत्यय
प्रत्यय शब्दको अन्त्यमा जडिएर नयाँ शब्दको निर्माण गर्ने भागलाई प्रत्यय भनिन्छ। प्रत्ययहरूले शब्दको अर्थ, क्रियापदको काल, वचन, लिङ्ग आदि परिवर्तन गर्न सक्छन्।
प्रत्ययका प्रकारहरू:
| प्रत्ययका प्रकार | उदाहरण | नयाँ शब्द |
|---|---|---|
| कृदन्त प्रत्यय | -ने, -आउने, -उनु | खाना → खानु, जाने → जानु |
| तद्धित प्रत्यय | -ता, -ता, -ता, -ता | विद्या → विद्यार्थी, गाउँ → गाउँले |
| नामधातु प्रत्यय | -इ, -आइ, -उ | खाना → खाइ, जाने → जाइ |
उदाहरण:
- "गाउँ" शब्दमा "-ले" प्रत्यय जोड्दा "गाउँले" शब्द बन्छ।
- "पढ्नु" शब्दमा "-ने" प्रत्यय जोड्दा "पढ्ने" शब्द बन्छ।
२. उपसर्ग
शब्दको आरम्भमा जडिएर नयाँ शब्दको निर्माण गर्ने भागलाई उपसर्ग भनिन्छ। उपसर्गहरूले शब्दको अर्थ परिवर्तन गर्न सक्छन्।
उपसर्गका उदाहरणहरू:
| उपसर्ग | शब्द | नयाँ शब्द |
|---|---|---|
| अ- | गमना | अगमना |
| अन- | गमन | अङ्गमन |
| वि- | धारणा | विधारणा |
| परा- | गमन | परागमन |
उदाहरण:
- "गमना" शब्दमा "अ-" उपसर्ग जोड्दा "अगमना" शब्द बन्छ।
- "धारणा" शब्दमा "वि-" उपसर्ग जोड्दा "विधारणा" शब्द बन्छ।
३. संधि
दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दहरूको संयोगबाट नयाँ शब्दको निर्माण हुने प्रक्रियालाई संधि भनिन्छ। संधि तीन प्रकारका हुन्छन्: स्वर संधि, व्यंजन संधि र विसर्ग संधि।
संधिका प्रकारहरू:
| संधिका प्रकार | उदाहरण | नयाँ शब्द |
|---|---|---|
| स्वर संधि | मा + इश्वर | माइश्वर |
| व्यंजन संधि | दुई + एक | दुईएक |
| विसर्ग संधि | नः + इन्द्र | नन्द्र |
उदाहरण:
- "मा" र "इश्वर" शब्दको संधिबाट "माइश्वर" शब्द बन्छ।
- "दुई" र "एक" शब्दको संधिबाट "दुईएक" शब्द बन्छ।
४. समास
दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दहरूको संयोगबाट नयाँ शब्दको निर्माण हुने प्रक्रियालाई समास भनिन्छ। समासका प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
समासका प्रकारहरू:
| समासका प्रकार | उदाहरण | नयाँ शब्द |
|---|---|---|
| अव्ययीभाव समास | नै + नर | नैनर |
| तत्पुरुष समास | राम + को | रामको |
| द्वन्द्व समास | राम + लक्ष्मण | रामलक्ष्मण |
| द्विगु समास | दुई + पाँच | दुईपाँच |
| बहुव्रीहि समास | नील + कमल | नीलकमल |
उदाहरण:
- "राम" र "को" शब्दको संयोगबाट "रामको" शब्द बन्छ।
- "राम" र "लक्ष्मण" शब्दको संयोगबाट "रामलक्ष्मण" शब्द बन्छ।
शब्दकोश र शब्दकोशको प्रयोग
शब्दकोश एक प्रकारको पुस्तक हो जसमा शब्दहरूको अर्थ, प्रयोग, व्याकरणिक जानकारी र अन्य सम्बन्धित जानकारीहरू समावेश हुन्छन्। शब्दकोशको प्रयोगबाट शब्दको अर्थ, प्रयोग र व्याकरणिक जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ।
शब्दकोशको प्रकारहरू:
शब्दकोशका मुख्य प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
| शब्दकोशका प्रकार | वर्णन | उदाहरण |
|---|---|---|
| एकभाषिक शब्दकोश | एकै भाषामा शब्दको अर्थ, प्रयोग र व्याकरणिक जानकारी हुन्छ। | नेपाली शब्दकोश |
| द्विभाषिक शब्दकोश | दुई भाषामा शब्दको अर्थ, प्रयोग र व्याकरणिक जानकारी हुन्छ। | नेपाली-अङ्ग्रेजी शब्दकोश |
| विशेषज्ञता आधारित शब्दकोश | विशेष क्षेत्रमा प्रयोग हुने शब्दहरूको अर्थ, प्रयोग र व्याकरणिक जानकारी हुन्छ। | वैज्ञानिक शब्दकोश, चिकित्सा शब्दकोश |
शब्दकोशको प्रयोग विधि:
शब्दकोशको प्रयोग गर्ने मुख्य विधिहरू निम्नानुसार छन्:
- शब्दको पहिचान: शब्दकोशमा खोज्नुपर्ने शब्दको पहिचान गर्नुहोस्।
- शब्दकोशको प्रयोग: शब्दकोशको सूचकांकमा शब्दको पहिलो अक्षरको खोजी गर्नुहोस्।
- शब्दको अर्थ: शब्दको अर्थ पढ्नुहोस् र यसको प्रयोगको उदाहरणहरू हेर्नुहोस्।
- व्याकरणिक जानकारी: शब्दको व्याकरणिक जानकारी (लिङ्ग, वचन, काल आदि) हेर्नुहोस्।
- अन्य सम्बन्धित जानकारी: शब्दसँग सम्बन्धित अन्य जानकारीहरू (उदाहरण, प्रयोग, इतिहास आदि) हेर्नुहोस्।
शब्दकोशको प्रयोगमा गल्तीहरू र तिनबाट बच्ने उपायहरू:
शब्दकोशको प्रयोग गर्दा गल्तीहरू हुन सक्छन्। तिनबाट बच्ने उपायहरू निम्नानुसार छन्:
| गल्तीहरू | उपायहरू |
|---|---|
| शब्दको अर्थ गलत बुझ्नु | शब्दको अर्थको विभिन्न प्रयोगहरू हेर्नुहोस्। |
| शब्दको व्याकरणिक गल्ती गर्नु | शब्दको व्याकरणिक जानकारी हेर्नुहोस्। |
| शब्दकोशको प्रयोग गलत गर्नु | शब्दकोशको प्रयोग विधि सिक्नुहोस्। |
शब्दकोशको महत्त्व
शब्दकोशको प्रयोग गर्ने महत्त्वपूर्ण कारणहरू निम्नानुसार छन्:
- शब्दको अर्थ बुझ्न: शब्दकोशको प्रयोगबाट शब्दको अर्थ बुझ्न सकिन्छ।
- शब्दको प्रयोग सिक्न: शब्दकोशको प्रयोगबाट शब्दको प्रयोग सिक्न सकिन्छ।
- व्याकरणिक जानकारी: शब्दकोशको प्रयोगबाट शब्दको व्याकरणिक जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ।
- शब्दको भण्डार बढाउन: शब्दकोशको प्रयोगबाट शब्दको भण्डार बढाउन सकिन्छ।
- भाषाको प्रयोगमा सटिकता: शब्दकोशको प्रयोगबाट भाषाको प्रयोगमा सटिकता आउँछ।
शब्दकोशको प्रयोगमा उदाहरणहरू
उदाहरण १: शब्दको अर्थ खोज्ने
शब्द: "अभिव्यक्ति" शब्दकोशको प्रयोग:
- नेपाली शब्दकोशमा "अभिव्यक्ति" शब्दको अर्थ खोज्नुहोस्।
- अर्थ: "कुनै विचार, भावना वा विचारलाई बाहिर निकाल्नु"।
- प्रयोग: "उनी आफ्नो अभिव्यक्ति गर्न चाहन्थे।"
उदाहरण २: शब्दको व्याकरणिक जानकारी खोज्ने
शब्द: "पढ्नु" शब्दकोशको प्रयोग:
- नेपाली शब्दकोशमा "पढ्नु" शब्दको व्याकरणिक जानकारी खोज्नुहोस्।
- लिङ्ग: नपुंसकलिङ्ग
- वचन: एकवचन
- काल: वर्तमान काल
NEB बोर्ड शैलीका प्रश्नहरू
लघु उत्तरीय प्रश्नहरू:
१. शब्दनिर्माणका मुख्य विधिहरू के के हुन्? तिनको एक-एक उदाहरण दिनुहोस्। २. प्रत्यय र उपसर्गमा कस्तो अन्तर छ? उदाहरणसहित स्पष्ट गर्नुहोस्। ३. संधिका प्रकारहरू के के हुन्? तिनको एक-एक उदाहरण दिनुहोस्। ४. समासका प्रकारहरू के के हुन्? तिनको एक-एक उदाहरण दिनुहोस्। ५. शब्दकोशको प्रयोग गर्ने कुनै पाँच कारणहरू लेख्नुहोस्। ६. शब्दकोशको प्रयोगमा हुने गल्तीहरू र तिनबाट बच्ने उपायहरू लेख्नुहोस्।
दीर्घ उत्तरीय प्रश्नहरू:
१. शब्दनिर्माणका विधिहरूको विस्तृत वर्णन गर्नुहोस् र तिनको प्रयोगमा उदाहरणहरू दिनुहोस्। २. शब्दकोशको महत्त्व र यसको प्रयोग विधि विस्तृत रूपमा वर्णन गर्नुहोस्। ३. समासका प्रकारहरूको विस्तृत वर्णन गर्नुहोस् र तिनको प्रयोगमा उदाहरणहरू दिनुहोस्। ४. शब्दकोशको प्रकारहरूको विस्तृत वर्णन गर्नुहोस् र तिनको प्रयोगको क्षेत्रहरू स्पष्ट गर्नुहोस्।
Exam Tip (परीक्षा सुझाव)
१. शब्दनिर्माणका विधिहरू: परीक्षामा शब्दनिर्माणका विधिहरू (प्रत्यय, उपसर्ग, संधि, समास) र तिनको प्रयोगमा उदाहरणहरू सोधिन सक्छन्। त्यसैले तपाईंले तिनको स्पष्ट ज्ञान राख्नुहोस्।
२. शब्दकोशको प्रयोग: शब्दकोशको प्रयोग गर्ने विधि र यसको महत्त्वको बारेमा प्रश्न सोधिन सक्छन्। शब्दकोशको प्रकारहरू र तिनको प्रयोगको क्षेत्रहरू पनि सोधिन सक्छन्।
३. उदाहरणहरू: परीक्षामा शब्दनिर्माणका विधिहरू र शब्दकोशको प्रयोगमा उदाहरणहरू सोधिन सक्छन्। त्यसैले तपाईंले उदाहरणहरूको अभ्यास गर्नुहोस्।
४. गल्तीहरू र उपायहरू: शब्दकोशको प्रयोगमा हुने गल्तीहरू र तिनबाट बच्ने उपायहरूको बारेमा प्रश्न सोधिन सक्छन्। त्यसैले तपाईंले तिनको स्पष्ट ज्ञान राख्नुहोस्।
५. वर्णनात्मक प्रश्नहरू: परीक्षामा शब्दनिर्माणका विधिहरू र शब्दकोशको प्रयोगको बारेमा वर्णनात्मक प्रश्नहरू सोधिन सक्छन्। त्यसैले तपाईंले तिनको विस्तृत वर्णन गर्न सक्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
६. शब्दकोशको प्रकारहरू: शब्दकोशका प्रकारहरू र तिनको प्रयोगको क्षेत्रहरूको बारेमा प्रश्न सोधिन सक्छन्। त्यसैले तपाईंले तिनको स्पष्ट ज्ञान राख्नुहोस्।
अभ्यासका लागि:
- शब्दकोशको प्रयोग गर्नुहोस् र शब्दको अर्थ, प्रयोग र व्याकरणिक जानकारी प्राप्त गर्नुहोस्।
- शब्दनिर्माणका विधिहरूको अभ्यास गर्नुहोस् र नयाँ शब्दहरूको निर्माण गर्नुहोस्।
- NEB बोर्ड शैलीका प्रश्नहरूको अभ्यास गर्नुहोस् र तिनको उत्तर तयार गर्नुहोस्।
Based on the NEB +2 Humanities syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 2.
Discussion
Loading…