नेपाली (Nepali)Unit 77 min read
कविता: प्रकार, विशेषता र विश्लेषण विधि
Unit 7 of नेपाली (Nepali): यस नोटमा कविता कसरी परिभाषित गरिन्छ, कविता को प्रकार (गद्यकविता, मुक्तकविता, खण्डकाव्य आदि), कविता को विशेषता (लय, छन्द, अलङ्कार, भावना आदि), कविता विश्लेषण गर्ने विधि र NEB परीक्षा को लागि महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरूको समावेश गरिएको छ।
TAKEAWAYS:
- कविता काव्यको एक प्रकार हो जसमा भावना, कल्पना र शब्दको सौन्दर्यलाई जोड दिइन्छ।
- कविता को मुख्य प्रकारहरू: गद्यकविता, मुक्तकविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य, गीतिकाव्य, महाकाव्य आदि।
- कविता को विशेषता: लय, छन्द, अलङ्कार, भावना, चित्रण, शब्दको प्रयोग आदि।
- कविता विश्लेषण गर्ने क्रम: कविता पढ्नु, विषयवस्तु बुझ्नु, भावना र चित्रण विश्लेषण गर्नु, शब्दको प्रयोग र अलङ्कारहरूको अध्ययन गर्नु।
- NEB परीक्षा मा कविता विश्लेषण, सारांश लेखन, प्रश्नको उत्तर दिने र कविता को विशेषता बुझाउने प्रश्नहरू आउँछन्।
- कविता को विश्लेषण गर्दा कविता को भावना, चित्रण, शब्दको प्रयोग र अलङ्कारहरूको ध्यान दिनु पर्छ।
कविता को परिभाषा र प्रकार
कविता को परिभाषा
कविता काव्यको एक प्रकार हो जसमा भावना, कल्पना र शब्दको सौन्दर्यलाई जोड दिइन्छ। कविता मा शब्दहरूको प्रयोग विशेष गरी गरिन्छ जसले पाठकको मनमा भावना र चित्रण उत्पन्न गर्दछ। कविता को मुख्य उद्देश्य भावना व्यक्त गर्नु, कल्पना व्यक्त गर्नु र सौन्दर्यको अनुभूति गराउनु हो।
कविता को प्रकार
कविता को प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
| प्रकार | परिभाषा | उदाहरण |
|---|---|---|
| गद्यकविता | गद्यको रूपमा लेखिएको कविता जसमा छन्दको बन्धन नहुने। | बिनोदकुमार शर्माको "मेरो देश" |
| मुक्तकविता | छन्दको बन्धन नभएको कविता जसमा लय र भावनाको आधारमा लेखिन्छ। | ताराप्रसाद लामाको "मेरो देश" |
| खण्डकाव्य | एक विषय वा कथाको आधारमा लेखिएको लामो कविता। | लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको "मुनामदन" |
| महाकाव्य | एक महान विषय वा कथाको आधारमा लेखिएको लामो कविता। | महाकवि भानुभक्तको "भक्तपुर" |
| गीतिकाव्य | गीतको रूपमा लेखिएको कविता जसमा लय र तालको विशेष ध्यान दिइन्छ। | ललितकालीन गीतहरू |
| सुत्रकविता | एक पंक्तिमा सम्पूर्ण कविता लेखिएको कविता। | "मेरो मनमा तिम्रो चित्र" |
कविता को विशेषता
कविता को विशेषता निम्नानुसार छन्:
१. लय र छन्द
- लय: कविता मा शब्दहरूको प्रयोग गर्दा एक विशेष ध्वनिको ताल मिलाउनु लय हो। लयले कवितालाई सुन्दा सुन्दर बनाउँछ।
- छन्द: कविता मा प्रयोग गरिने शब्दहरूको मात्राको आधारमा छन्द निर्धारण गरिन्छ। उदाहरण: सवैया, दोहा, चौपाई आदि।
२. अलङ्कार
अलङ्कारहरूले कवितालाई सुन्दर र आकर्षक बनाउँछन्। कविता मा प्रयोग गरिने मुख्य अलङ्कारहरू:
| अलङ्कार | परिभाषा | उदाहरण |
|---|---|---|
| उपमा | एक वस्तुको तुलना अर्को वस्तुसँग गर्नु। | "तिम्रो आँखा चन्द्रमा जस्तो छ" |
| रूपक | एक वस्तुको अर्को वस्तुसँग तुलना गर्नु जसमा "हो" शब्द प्रयोग हुन्छ। | "तिम्रो आँखा चन्द्रमा हो" |
| उत्प्रेक्षा | एक वस्तुको अर्को वस्तुसँग तुलना गर्नु जसमा "जस्तो" शब्द प्रयोग हुन्छ। | "तिम्रो मुख कमलको पात जस्तो छ" |
| अनुप्रास | एक शब्दको अन्त्यमा आउने ध्वनिको पुनरावृत्ति। | "ललित ललना ललित ललित" |
| यमक | एक शब्दको दुई वा दुई भन्दा बढी अर्थ निकाल्नु। | "मेरो मनमा तिम्रो चित्र" (मनमा र चित्रमा) |
३. भावना
कविता मा भावना को विशेष महत्त्व हुन्छ। कविता मा प्रेम, दुःख, खुशी, क्रोध आदि भावनाहरू व्यक्त गरिन्छन्।
४. चित्रण
कविता मा चित्रणले पाठकको मनमा एक विशेष चित्र उत्पन्न गर्दछ। चित्रणको प्रयोगले कवितालाई अधिक प्रभावकारी बनाउँछ।
५. शब्दको प्रयोग
कविता मा शब्दहरूको प्रयोग विशेष गरी गरिन्छ। शब्दहरूको चयनले कविताको सौन्दर्यलाई बढाउँछ।
कविता विश्लेषण गर्ने विधि
कविता विश्लेषण गर्ने क्रम निम्नानुसार हुन्छ:
- कविता पढ्नु: कविता को प्रत्येक पंक्तिलाई ध्यानपूर्वक पढ्नु।
- विषयवस्तु बुझ्नु: कविता को मुख्य विषयवस्तु कुन हो भनेर बुझ्नु।
- भावना र चित्रण विश्लेषण गर्नु: कविता मा कुन कुन भावना र चित्रणहरू प्रयोग गरिएको छ भनेर विश्लेषण गर्नु।
- शब्दको प्रयोग र अलङ्कारहरूको अध्ययन गर्नु: कविता मा कुन कुन शब्दहरू प्रयोग गरिएको छ र कुन कुन अलङ्कारहरू प्रयोग गरिएको छ भनेर अध्ययन गर्नु।
- सारांश लेख्नु: कविता को सारांश लेख्नु।
उदाहरण: कविता विश्लेषण
कविता: "मेरो मनमा तिम्रो चित्र"
मेरो मनमा तिम्रो चित्र,
चन्द्रमाको जस्तो चम्किलो।
तिम्रो आँखा चन्द्रमा जस्तो,
तिम्रो मुख कमलको पात जस्तो।
विश्लेषण:
- विषयवस्तु: कविता मा प्रेमको भावना व्यक्त गरिएको छ।
- भावना: प्रेम र सौन्दर्यको भावना।
- चित्रण: चन्द्रमा, कमलको पात जस्ता चित्रणहरू।
- अलङ्कार:
- उपमा: "तिम्रो आँखा चन्द्रमा जस्तो"
- उत्प्रेक्षा: "तिम्रो मुख कमलको पात जस्तो"
- शब्दको प्रयोग: "चम्किलो", "चन्द्रमा", "कमलको पात" जस्ता शब्दहरूको प्रयोगले कवितालाई अधिक सौन्दर्यपूर्ण बनाएको छ।
कविता विश्लेषण गर्ने अभ्यास
अभ्यास प्रश्न १
निम्न कविता पढ्नु र विश्लेषण गर्नु:
सुन्दरी सुन्दरी सुन्दरी,
तिम्रो सौन्दर्यको वर्णन गर्न सक्दिन।
तिम्रो मुखमा चन्दनको सुगन्ध,
तिम्रो आँखामा चन्द्रमाको प्रकाश।
विश्लेषण गर्ने क्रम:
- विषयवस्तु: सौन्दर्यको वर्णन।
- भावना: सौन्दर्य र प्रेम।
- चित्रण: चन्दनको सुगन्ध, चन्द्रमाको प्रकाश।
- अलङ्कार: उपमा ("तिम्रो मुखमा चन्दनको सुगन्ध")।
- शब्दको प्रयोग: "सुन्दरी", "चन्दनको सुगन्ध", "चन्द्रमाको प्रकाश"।
अभ्यास प्रश्न २
निम्न कविता पढ्नु र विश्लेषण गर्नु:
मेरो देशको माटो,
मेरो देशको हावा,
मेरो देशको जल,
मेरो देशको थलो।
विश्लेषण गर्ने क्रम:
- विषयवस्तु: देशप्रेम।
- भावना: देशप्रेम र गौरव।
- चित्रण: माटो, हावा, जल, थलो।
- अलङ्कार: अनुप्रास ("माटो, हावा, जल, थलो")।
- शब्दको प्रयोग: "मेरो देशको", "माटो", "हावा" आदि।
NEB परीक्षा को लागि महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू
प्रश्न १: कविता को परिभाषा र प्रकारहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर: कविता काव्यको एक प्रकार हो जसमा भावना, कल्पना र शब्दको सौन्दर्यलाई जोड दिइन्छ। कविता को प्रकारहरू: गद्यकविता, मुक्तकविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य, गीतिकाव्य आदि।
प्रश्न २: कविता विश्लेषण गर्ने विधि बुझाउनुहोस्।
उत्तर: कविता विश्लेषण गर्ने क्रम निम्नानुसार हुन्छ:
- कविता पढ्नु।
- विषयवस्तु बुझ्नु।
- भावना र चित्रण विश्लेषण गर्नु।
- शब्दको प्रयोग र अलङ्कारहरूको अध्ययन गर्नु।
- सारांश लेख्नु।
प्रश्न ३: निम्न कविता पढ्नु र विश्लेषण गर्नु:
तिम्रो हातमा फूलको गुलदस्ता,
तिम्रो मुखमा मुस्कानको प्रकाश।
तिम्रो आँखामा प्रेमको ज्वाला,
तिम्रो हृदयमा शान्तिको आभा।
विश्लेषण:
- विषयवस्तु: प्रेम र सौन्दर्य।
- भावना: प्रेम र शान्ति।
- चित्रण: फूलको गुलदस्ता, मुस्कानको प्रकाश, प्रेमको ज्वाला, शान्तिको आभा।
- अलङ्कार: उपमा ("तिम्रो आँखामा प्रेमको ज्वाला")।
- शब्दको प्रयोग: "फूलको गुलदस्ता", "मुस्कानको प्रकाश" आदि।
Exam Tip
- कविता विश्लेषण गर्दा: कविता को प्रत्येक पंक्तिलाई ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस् र विषयवस्तु, भावना, चित्रण, अलङ्कार र शब्दको प्रयोगको अध्ययन गर्नुहोस्।
- सारांश लेख्दा: कविता को मुख्य बिन्दुहरूलाई संक्षिप्त रूपमा लेख्नुहोस्।
- अलङ्कारहरूको पहिचान: कविता मा प्रयोग गरिएका अलङ्कारहरूको पहिचान गर्नुहोस् र उनीहरूको नाम र परिभाषा लेख्नुहोस्।
- शब्दको प्रयोग: कविता मा प्रयोग गरिएका शब्दहरूको अर्थ र प्रयोगको विश्लेषण गर्नुहोस्।
- NEB परीक्षा मा: कविता विश्लेषण, सारांश लेखन, प्रश्नको उत्तर दिने र कविता को विशेषता बुझाउने प्रश्नहरू आउँछन्। तपाईंले कविता विश्लेषण गर्ने विधि र विशेषता बुझ्नु पर्छ।
Based on the NEB +2 Humanities syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 7.
Discussion
Loading…