कुनै एक प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर दिनुहोस् : (क) 'एक चिहान' उपन्यासमा के कस्ता सामाजिक कुरीति र कुसंस्कारको विरोध गरिएको छ ? स्पष्ट पार्नुहोस् । [?] (ख) 'हामीलाई बोलाउँछ हिमचुली'

**उत्तर (क): 'एक चिहान' उपन्यासमा सामाजिक कुरीति र कुसंस्कारको विरोध**

श्रीकृष्ण सिँह प्रधानको उपन्यास *एक चिहान* नेपाली समाजमा प्रचलित विभिन्न सामाजिक कुरीति र कुसंस्कारहरूको तीव्र आलोचना गर्दछ। यस उपन्यासमा लेखकले समाजमा व्याप्त असमानता, जातिप्रथा, लैङ्गिक भेदभाव, धार्मिक अन्धविश्वास, र पारिवारिक दमनको विरोध गर्दै मानवतावादी मूल्यहरूको पक्षमा आवाज उठाएका छन्। यस उपन्यासमा निम्नलिखित सामाजिक कुरीति र कुसंस्कारहरूको विरोध गरिएको छ:

### **१. जातिप्रथा र असमानता**
नेपाली समाजमा जातिप्रथा एक प्रमुख सामाजिक कुरीति हो। *एक चिहान* उपन्यासमा लेखकले जाति भेदभावको कडा आलोचना गरेका छन्। उपन्यासको मुख्य पात्रहरू मध्ये एक **मोहन** एक दलित परिवारबाट आउँछ। उनको परिवारले सामाजिक बहिष्कार र असमानता भोग्नुपर्छ। उदाहरणका लागि:
- मोहनको परिवारले पिउने पानी पनि उच्च जातिका मानिसहरूले प्रयोग गरेको नालाबाट लिनुपर्छ।
- उनको विवाहको विषयमा उच्च जातिका मानिसहरूले प्रतिक्रिया जनाउँछन्, जसले जातिगत विभेदलाई दर्शाउँछ।
- उपन्यासमा **बाबु** नामक पात्रले पनि जातिको आधारमा मानिसहरूको व्यवहार गर्ने दृश्यहरू देखाइएको छ, जसले जातिप्रथाको कुरीति राख्छ।

लेखकले यसरी जातिप्रथाको विरोध गर्दै समाजमा समता र मानवताको पक्षमा आवाज उठाएका छन्।

### **२. लैङ्गिक भेदभाव र महिलाको दमन**
*एक चिहान* उपन्यासमा महिलाको दमन र लैङ्गिक भेदभावको पनि कडा आलोचना गरिएको छ। उपन्यासमा **मोहनकी आमा** र **मोहनकी बहिनी** जस्ता पात्रहरूले पारिवारिक र सामाजिक दमन भोग्नुपर्छ। उदाहरणहरू:
- मोहनकी आमाले घरको कामकाजमा नै जीवन बिताउनुपर्छ, तर उनको मतलाई कदापि महत्त्व दिइँदैन।
- महिलाको शिक्षा र स्वतन्त्रताको विषयमा पनि उपन्यासमा आलोचना गरिएको छ। मोहनकी बहिनीले पढ्न पाउँदैन, जबकि मोहनलाई पढ्न दिइन्छ।
- विवाहको विषयमा पनि महिलाको इच्छा नमानिएको देखाइएको छ। उदाहरणका लागि, मोहनकी बहिनीको विवाह परिवारले निर्णय गर्छ, तर उनको स्वीकृति लिइँदैन।

लेखकले यसरी महिलाको दमन र लैङ्गिक भेदभावको विरोध गर्दै समाजमा महिलाको अधिकार र स्वतन्त्रताको पक्षमा लेखेका छन्।

### **३. धार्मिक अन्धविश्वास र अन्धश्रद्धा**
नेपाली समाजमा धार्मिक अन्धविश्वास र अन्धश्रद्धाको प्रचलन छ। *एक चिहान* उपन्यासमा यसको पनि कडा आलोचना गरिएको छ। उपन्यासमा:
- **जादू–टोना** र **भूत–प्रेत**मा विश्वास गर्ने दृश्यहरू देखाइएको छ।
- मोहनको परिवारले पनि कुनै–कुनै अवस्थामा अन्धविश्वासमा परेको देखिन्छ, जसले समाजमा व्याप्त अन्धश्रद्धाको चित्रण गर्छ।
- धार्मिक नाममा मानिसहरूले अन्याय गर्ने दृश्यहरू पनि उपन्यासमा आएका छन्, जसले धार्मिक अन्धविश्वासको कुरीति राख्छ।

लेखकले यसरी धार्मिक अन्धविश्वासको विरोध गर्दै विज्ञान र तर्कको पक्षमा लेखेका छन्।

### **४. पारिवारिक दमन र बालश्रम**
*एक चिहान* उपन्यासमा पारिवारिक दमन र बालश्रमको पनि चित्रण गरिएको छ। उपन्यासमा:
- मोहनको परिवार गरीबीका कारण बालश्रममा लाग्नुपर्छ। उनले पढ्न पाउँदैनन्, तर काम गर्न बाध्य हुन्छन्।
- पारिवारिक दमनको रूपमा मोहनको आमाले पनि आफ्नो इच्छा व्यक्त गर्न सक्दैनन्। घरको निर्णय सबै पुरुषहरूले गर्छन्।
- बालविवाहको विषयमा पनि उपन्यासमा आलोचना गरिएको छ, जहाँ बालिकाहरूको विवाह परिवारले निर्णय गर्छ।

लेखकले यसरी पारिवारिक दमन र बालश्रमको विरोध गर्दै समाजमा बालबालिकाको हक र स्वतन्त्रताको पक्षमा लेखेका छन्।

### **५. सामाजिक बहिष्कार र अस्पृश्यता**
नेपाली समाजमा दलित र पिछडिएका समुदायहरूले सामाजिक बहिष्कार र अस्पृश्यता भोग्नुपर्छ। *एक चिहान* उपन्यासमा यसको पनि कडा आलोचना गरिएको छ। उपन्यासमा:
- मोहनको परिवारले समाजबाट बहिष्कार भोग्नुपर्छ। उच्च जातिका मानिसहरूले उनिहरूसँग कुनै पनि प्रकारको सम्बन्ध राख्दैनन्।
- मोहनले पनि समाजमा अस्पृश्यता भोग्नुपर्छ, जसले जातिगत विभेदको कुरीति राख्छ।

लेखकले यसरी सामाजिक बहिष्कार र अस्पृश्यताको विरोध गर्दै समाजमा समता र मानवताको पक्षमा लेखेका छन्।

### **निष्कर्ष**
*एक चिहान* उपन्यासमा श्रीकृष्ण सिँह प्रधानले नेपाली समाजमा व्याप्त विभिन्न सामाजिक कुरीति र कुसंस्कारहरूको तीव्र आलोचना गरेका छन्। जातिप्रथा, लैङ्गिक भेदभाव, धार्मिक अन्धविश्वास, पारिवारिक दमन र सामाजिक बहिष्कार जस्ता कुरीति र कुसंस्कारहरूको विरोध गर्दै लेखकले समाजमा समता, मानवता र स्वतन्त्रताको पक्षमा लेखेका छन्। यस उपन्यासले नेपाली समाजमा व्याप्त कुरीति र कुसंस्कारहरूको विरोध गर्दै नयाँ समाजको कल्पना गरेको छ।

---