दिएको अनुच्छेद पढ़ी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : [५] आजको विश्वमा मानव जातिका लागि मानव अधिकार भन्ने कुरा अपरिहार्य विषय बन्न पुगेको छ । मानव अधिकारको अभावमा मानिसको वैयक्तिक विकास सम्भव छैन ।…

**क) मानव अधिकार किन आवश्यक छ ?**
मानव अधिकार आवश्यक छ किनभने :
1. **वैयक्तिक विकासको आधार** : मानव अधिकारको अभावमा मानिसको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक विकास सम्भव हुँदैन । मानिसले आफ्नो स्वतन्त्रता, सम्मान र सुरक्षा पाउनु पर्छ भनेर मानव अधिकारको अवधारणा रहेको छ ।
2. **समाजको समृद्धिका लागि** : जब कुनै नागरिक आफ्ना अधिकारबाट वञ्चित हुन्छ, त्यसले समाजमा असन्तोष, हिंसा र अस्थिरता निम्त्याउँछ । मानव अधिकारको सम्मानले समाजमा शान्ति, सहयोग र एकता कायम गर्छ ।
3. **राष्ट्रिय प्रगतिको आधार** : मानव अधिकारको सम्मान गर्ने राष्ट्रमा नागरिकहरूको उत्पादनशीलता बढ्छ, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधार हुन्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र मजबुत हुन्छ ।

**ख) मानव अधिकारको सम्मान कसकसको सरोकारको विषय हो ?**
मानव अधिकारको सम्मान **सर्वसाधारण, समाज, राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय** सबैको सरोकारको विषय हो । यसमा :
- **व्यक्तिगत स्तर** : हरेक व्यक्तिले आफ्ना अधिकार र दायित्वको सम्मान गर्नुपर्छ ।
- **समाजिक स्तर** : समाजले मानव अधिकारको सम्मान गर्ने संस्कार र परिपाटी कायम गर्नुपर्छ ।
- **राष्ट्रिय स्तर** : सरकार र राज्यले संविधान र कानुनमार्फत मानव अधिकारको रक्षा गर्नुपर्छ ।
- **अन्तर्राष्ट्रिय स्तर** : संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र अन्तर्राष्ट्रिय संगठनहरूले मानव अधिकारको उल्लङ्घन विरुद्ध अभियान चलाउनुपर्छ ।

**ग) प्रजातन्त्र र मानव अधिकारका बिचमा कस्तो सम्बन्ध हुन्छ ?**
प्रजातन्त्र र मानव अधिकारको सम्बन्ध **अनिवार्य र परस्पर सम्बन्धित** छ । यसको तुलनात्मक विश्लेषण निम्नानुसार छ :

| **प्रजातन्त्र** | **मानव अधिकार** | **सम्बन्ध** |
|----------------|---------------------|-------------|
| नागरिकहरूको स्वतन्त्रता र समानता | नागरिकहरूको मूलभूत अधिकार | प्रजातन्त्रमा मानव अधिकारको सम्मान हुन्छ |
| सरकारको जनताबाट, जनताको लागि र जनताको नियन्त्रणमा हुने व्यवस्था | नागरिकहरूको सुरक्षा, स्वतन्त्रता र सम्मान | प्रजातन्त्रको अभावमा मानव अधिकारको उल्लङ्घन हुन्छ |
| कानुनको शासन | कानुनको संरक्षणमा आधारित अधिकार | प्रजातन्त्रले मानव अधिकारको रक्षा गर्छ |
| बहुमतको शासन | अल्पसङ्ख्यकको अधिकारको सम्मान | प्रजातन्त्रमा अल्पसङ्ख्यकको मानव अधिकारको पनि सम्मान हुन्छ |

**घ) मानव अधिकारको सम्मानका लागि सरकारले के गर्नु आवश्यक छ ?**
सरकारले मानव अधिकारको सम्मानका लागि :
1. **प्रजातान्त्रिक संविधानको पालना** : संविधानमा उल्लिखित मानव अधिकारको सम्मान गर्ने कानुन बनाउनु पर्छ ।
2. **कानुनको शासन** : कानुनको उल्लङ्घन गर्नेहरूको विरुद्ध कारवाही गर्नु पर्छ ।
3. **नागरिकको सुरक्षा** : हिंसा, भेदभाव र शोषणबाट नागरिकको रक्षा गर्नु पर्छ ।
4. **सशक्त संस्थाको स्थापना** : मानव अधिकार आयोग जस्ता संस्थाहरूको स्थापना गरी उनीहरूको स्वतन्त्रता र प्रभावकारिता सुनिश्चित गर्नु पर्छ ।

**ङ) मानव अधिकारको अवहेलना हुन नदिन कुन कुरामा ध्यान दिनु आवश्यक छ ?**
मानव अधिकारको अवहेलना हुन नदिन :
1. **संविधानको पालना** : संविधानमा उल्लिखित मानव अधिकारको सम्मान गर्नु पर्छ ।
2. **लोकतन्त्रको मजबुतिकरण** : लोकतन्त्रको मूल्य र सिद्धान्तको सम्मान गर्नु पर्छ ।
3. **सामाजिक जागरूकता** : मानव अधिकारको महत्त्वबारे समाजमा जागरूकता फैलाउनु पर्छ ।
4. **अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग** : अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग सहकार्य गरी मानव अधिकारको उल्लङ्घन विरुद्ध अभियान चलाउनु पर्छ ।
5. **नागरिकको भूमिका** : नागरिकहरूले आफ्ना अधिकारको रक्षा गर्ने तर्फ सचेत हुनुपर्छ ।