नेपाली (Nepali)Unit 1310 min read
जीवनी र संस्मरण: परिभाषा, विशेषता, रचना र फरक
यो नोट नेपाली (कक्षा ११) को इकाई १३: जीवनी र संस्मरण को सम्पूर्ण अध्ययन सामग्री समेटेको छ, जसमा जीवनी र संस्मरण को परिभाषा, विशेषता, रचना विधि, फरक, र लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बिन्दुहरू समावेश गरिएको छ।
TAKEAWAYS:
- जीवनी र संस्मरण दुवै व्यक्तिको जीवनसँग सम्बन्धित लेखन हुन्, तर जीवनी अर्काको जीवनको वर्णन गर्दा संस्मरण स्वयम् अनुभवको वर्णन गर्दछ।
- जीवनी लेखनमा तथ्यपरकता, वस्तुनिष्ठता र संरचनात्मकता महत्त्वपूर्ण हुन्छ भने संस्मरणमा भावनात्मकता, व्यक्तिगत अनुभव र स्वाभाविकता प्राथमिकता पाउँछ।
- जीवनी लेखनमा तथ्यहरूको सङ्कलन, संरचना र प्रस्तुति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भने संस्मरणमा स्मरणहरूको क्रम, भावनात्मक प्रभाव र वर्णनात्मक शैली महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
- जीवनी लेखनमा तृतीयवचन प्रयोग हुन्छ भने संस्मरणमा प्रथमवचन प्रयोग हुन्छ।
- जीवनी र संस्मरण दुवैमा संरचना, भाषा र शैलीमा फरक हुन्छ, जसलाई लेखनमा ध्यान दिनुपर्छ।
- NEB परीक्षामा जीवनी र संस्मरण को फरक, रचना विधि र लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बिन्दुहरू प्रश्नको रूपमा आउने गर्दछ।
जीवनी र संस्मरण: परिभाषा र विशेषता
जीवनी (Biography)
जीवनी एक प्रकारको साहित्यिक लेखन हो जसमा एक व्यक्तिको जीवनको वर्णन गरिन्छ। यो लेखनमा व्यक्तिको जन्म, बाल्यकाल, शिक्षा, व्यवसाय, उपलब्धि, व्यक्तित्व र मृत्युको वर्णन गरिन्छ। जीवनी लेखनमा तथ्यपरकता, वस्तुनिष्ठता र संरचनात्मकता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
जीवनीको विशेषता:
- तथ्यपरकता: जीवनीमा व्यक्तिको जीवनसँग सम्बन्धित तथ्यहरूको वर्णन गरिन्छ।
- वस्तुनिष्ठता: लेखनमा व्यक्तिको जीवनको वस्तुनिष्ठ वर्णन गरिन्छ, भावनात्मकता कम हुन्छ।
- संरचनात्मकता: जीवनीमा क्रमबद्ध रूपमा जीवनको वर्णन गरिन्छ, जसमा जन्म, बाल्यकाल, शिक्षा, व्यवसाय, उपलब्धि र मृत्युको क्रममा वर्णन गरिन्छ।
- तृतीयवचन: जीवनीमा तृतीयवचन प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: "उनी..."।
- स्रोतहरू: जीवनी लेखनमा विभिन्न स्रोतहरू (साक्षात्कार, दस्तावेज, इतिहास) प्रयोग गरिन्छ।
संस्मरण (Memoir)
संस्मरण एक प्रकारको साहित्यिक लेखन हो जसमा लेखकले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभव, स्मरणहरू र भावनाहरूको वर्णन गर्दछ। यसमा लेखकको जीवनको विशेष घटनाहरूको वर्णन गरिन्छ, जसले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित गर्दछ।
संस्मरणको विशेषता:
- व्यक्तिगत अनुभव: संस्मरणमा लेखकको आफ्नै अनुभवको वर्णन गरिन्छ।
- भावनात्मकता: संस्मरणमा लेखकको भावनाहरूको वर्णन गरिन्छ, जसले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने प्रयास गरिन्छ।
- प्रथमवचन: संस्मरणमा प्रथमवचन प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: "म..."।
- स्वाभाविकता: संस्मरणमा स्वाभाविक र भावनात्मक भाषा प्रयोग गरिन्छ।
- स्मरणहरू: संस्मरणमा लेखकको स्मरणहरूको वर्णन गरिन्छ, जसले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित गर्दछ।
जीवनी र संस्मरणको तुलना
| बिन्दु | जीवनी | संस्मरण |
|---|---|---|
| परिभाषा | अर्काको जीवनको वर्णन | आफ्नो अनुभवको वर्णन |
| वचन | तृतीयवचन (उनी/उनिहरू) | प्रथमवचन (म/हामी) |
| तथ्यपरकता | उच्च (वस्तुनिष्ठ) | कम (भावनात्मक) |
| स्रोत | बाह्य स्रोत (साक्षात्कार, दस्तावेज) | आन्तरिक स्रोत (आफ्नो स्मरण) |
| भाषा | औपचारिक, संरचित | असंरचित, भावनात्मक |
| उद्देश्य | व्यक्तिको जीवनको दस्तावेजीकरण | आफ्नो अनुभवको साझा गर्ने |
जीवनी र संस्मरणको रचना विधि
जीवनीको रचना विधि
जीवनी लेखनमा निम्नलिखित चरणहरू पालना गर्नुपर्छ:
- विषयवस्तु चयन: जीवनी लेख्ने व्यक्तिको चयन गर्नुपर्छ। यो व्यक्तिको जीवनमा महत्त्वपूर्ण योगदान हुनुपर्छ।
- स्रोत सङ्कलन: व्यक्तिको जीवनसँग सम्बन्धित तथ्यहरू सङ्कलन गर्नुपर्छ। यसमा साक्षात्कार, दस्तावेज, इतिहास र अन्य स्रोतहरू समावेश हुन सक्छन्।
- संरचना तयार पार्नु: जीवनीमा क्रमबद्ध रूपमा वर्णन गर्नुपर्छ। जन्म, बाल्यकाल, शिक्षा, व्यवसाय, उपलब्धि र मृत्युको क्रममा वर्णन गर्नुपर्छ।
- लेखन: तयार पारिएको संरचनामा आधारित लेखन गर्नुपर्छ। तथ्यहरूको वर्णन गर्दा वस्तुनिष्ठ र तथ्यपरक हुनुपर्छ।
- सम्पादन: लेखनको सम्पादन गर्नुपर्छ, जसमा त्रुटिहरूको सुधार, भाषा र शैलीको सुधार गर्नुपर्छ।
उदाहरण: जीवनी: नेपालको प्रथम महिला प्रधानमन्त्री बि.पी. कोइराला
बि.पी. कोइराला नेपालको प्रथम महिला प्रधानमन्त्री थिएनन्, तर नेपालको प्रथम प्रधानमन्त्री बि.पी. कोइरालाको जीवनको जीवनी निम्नानुसार हो:
बि.पी. कोइराला का जन्म सन् १९१४ मा भएको थियो। उनी नेपालको एक महान नेता थिए। उनी नेपालको स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रको लागि लड्ने एक प्रमुख व्यक्तित्व थिए। उनी नेपालको प्रथम प्रधानमन्त्री बनेका थिए। उनी नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन्।
संस्मरणको रचना विधि
संस्मरण लेखनमा निम्नलिखित चरणहरू पालना गर्नुपर्छ:
- विषयवस्तु चयन: संस्मरण लेख्ने अनुभवको चयन गर्नुपर्छ। यो अनुभवले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित गर्नुपर्छ।
- स्मरणहरू सङ्कलन: आफ्नो स्मरणहरू सङ्कलन गर्नुपर्छ। यसमा आफ्नो बाल्यकाल, शिक्षा, व्यवसाय, विशेष घटनाहरू र भावनाहरू समावेश हुन सक्छन्।
- संरचना तयार पार्नु: संस्मरणमा क्रमबद्ध रूपमा वर्णन गर्नुपर्छ। स्मरणहरूको क्रममा वर्णन गर्नुपर्छ, जसले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने प्रयास गरिन्छ।
- लेखन: तयार पारिएको संरचनामा आधारित लेखन गर्नुपर्छ। स्मरणहरूको वर्णन गर्दा भावनात्मक र स्वाभाविक भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ।
- सम्पादन: लेखनको सम्पादन गर्नुपर्छ, जसमा त्रुटिहरूको सुधार, भाषा र शैलीको सुधार गर्नुपर्छ।
उदाहरण: संस्मरण: मेरो पहिलो विद्यालय
मेरो पहिलो विद्यालयको स्मरण अझै पनि ताजा छ। म सानो थिएँ, जब म पहिलो पटक विद्यालयमा गएँ। विद्यालयको भवन पुरानो थियो, तर त्यसमा एक विशेष माहौल थियो। मेरो शिक्षकको नाम श्रीमान् शर्मा थियो। उनी धेरै दयालु र स्नेहिल थिए। उनी हामीलाई धेरै सिकाउँथे र हाम्रो प्रगति निगरानी गर्थे। विद्यालयमा हामीले धेरै नयाँ साथीहरू बनायौँ। हामीले एकअर्काको साथमा खेल्दा, पढ्दा र सिक्दा धेरै खुसी महसुस गर्थौँ। त्यो समय मेरो जीवनमा एक महत्त्वपूर्ण अध्याय थियो।
जीवनी र संस्मरणको फरक
जीवनी र संस्मरण दुवैमा फरक हुन्छ। निम्न तालिकामा जीवनी र संस्मरणको फरक देखाइएको छ:
| बिन्दु | जीवनी | संस्मरण |
|---|---|---|
| विषयवस्तु | अर्काको जीवनको वर्णन | आफ्नो अनुभवको वर्णन |
| वचन | तृतीयवचन (उनी/उनिहरू) | प्रथमवचन (म/हामी) |
| तथ्यपरकता | उच्च (वस्तुनिष्ठ) | कम (भावनात्मक) |
| स्रोत | बाह्य स्रोत (साक्षात्कार, दस्तावेज) | आन्तरिक स्रोत (आफ्नो स्मरण) |
| भाषा | औपचारिक, संरचित | असंरचित, भावनात्मक |
| उद्देश्य | व्यक्तिको जीवनको दस्तावेजीकरण | आफ्नो अनुभवको साझा गर्ने |
जीवनी र संस्मरण लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बिन्दुहरू
जीवनी लेखनमा:
- तथ्यहरूको सङ्कलन गर्नुपर्छ।
- वस्तुनिष्ठ र तथ्यपरक हुनुपर्छ।
- तृतीयवचन प्रयोग गर्नुपर्छ।
- संरचनात्मक हुनुपर्छ।
संस्मरण लेखनमा:
- आफ्नो अनुभव र स्मरणहरूको वर्णन गर्नुपर्छ।
- भावनात्मक र स्वाभाविक हुनुपर्छ।
- प्रथमवचन प्रयोग गर्नुपर्छ।
- स्मरणहरूको क्रममा वर्णन गर्नुपर्छ।
NEB परीक्षामा प्रश्नको प्रकार र नमुना
NEB परीक्षामा जीवनी र संस्मरण सम्बन्धी प्रश्नहरू निम्न प्रकारका हुन्छन्:
रचना सम्बन्धी प्रश्न:
- जीवनी र संस्मरणको रचना गर्नुपर्ने प्रश्नहरू।
- उदाहरण: "तपाईंको प्रिय व्यक्तिको जीवनी लेख्नुहोस्।" वा "तपाईंको एक महत्त्वपूर्ण स्मरणको वर्णन गर्नुहोस्।"
फरक सम्बन्धी प्रश्न:
- जीवनी र संस्मरणको फरक लेख्नुपर्ने प्रश्नहरू।
- उदाहरण: "जीवनी र संस्मरणमा फरक लेख्नुहोस्।"
विशेषता सम्बन्धी प्रश्न:
- जीवनी र संस्मरणको विशेषता लेख्नुपर्ने प्रश्नहरू।
- उदाहरण: "जीवनीको विशेषता लेख्नुहोस्।" वा "संस्मरणको विशेषता लेख्नुहोस्।"
संरचना सम्बन्धी प्रश्न:
- जीवनी र संस्मरणको संरचना लेख्नुपर्ने प्रश्नहरू।
- उदाहरण: "जीवनीको संरचना लेख्नुहोस्।" वा "संस्मरणको संरचना लेख्नुहोस्।"
NEB परीक्षाको नमुना प्रश्नहरू
प्रश्न १: रचना सम्बन्धी प्रश्न
प्रश्न: तपाईंको प्रिय व्यक्तिको जीवनी लेख्नुहोस्।
उत्तर: जीवनी: नेपालको महान साहित्यकार ललित कुमार घिमिरे
ललित कुमार घिमिरे नेपालका एक महान साहित्यकार हुन्। उनीका जन्म सन् १९४९ मा भएको थियो। उनी नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा एक महत्त्वपूर्ण योगदानकर्ता हुन्। उनीका कविता, उपन्यास र निबन्धहरू नेपाली साहित्यमा एक विशेष स्थान राख्छन्।
घिमिरेको बाल्यकाल काठमाडौँमा बितेको थियो। उनी सानैदेखि साहित्यमा रुचि राख्थे। उनीले त्रिचन्द्र क्याम्पसबाट नेपाली साहित्यमा स्नातक गरेका थिए। उनीले नेपाली साहित्यमा धेरै पुस्तकहरू लेखेका छन्, जसमा "आफ्नो गाउँ", "सूर्यको मासु", "काठको चुलो" आदि समावेश छन्।
घिमिरेले नेपाली साहित्यमा धेरै पुरस्कार पाएका छन्। उनीले नेपाल प्रहरीको सेवा गरेका थिए, तर साहित्यमा उनीको मुख्य योगदान रहेको छ। उनी सन् २०१८ मा निधन भएका थिए।
प्रश्न २: फरक सम्बन्धी प्रश्न
प्रश्न: जीवनी र संस्मरणमा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर:
| बिन्दु | जीवनी | संस्मरण |
|---|---|---|
| परिभाषा | अर्काको जीवनको वर्णन | आफ्नो अनुभवको वर्णन |
| वचन | तृतीयवचन (उनी/उनिहरू) | प्रथमवचन (म/हामी) |
| तथ्यपरकता | उच्च (वस्तुनिष्ठ) | कम (भावनात्मक) |
| स्रोत | बाह्य स्रोत (साक्षात्कार, दस्तावेज) | आन्तरिक स्रोत (आफ्नो स्मरण) |
| भाषा | औपचारिक, संरचित | असंरचित, भावनात्मक |
| उद्देश्य | व्यक्तिको जीवनको दस्तावेजीकरण | आफ्नो अनुभवको साझा गर्ने |
प्रश्न ३: विशेषता सम्बन्धी प्रश्न
प्रश्न: संस्मरणको विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर: संस्मरणको विशेषता निम्नानुसार छन्:
- व्यक्तिगत अनुभव: संस्मरणमा लेखकले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभवको वर्णन गर्दछ।
- भावनात्मकता: संस्मरणमा लेखकको भावनाहरूको वर्णन गरिन्छ, जसले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित गर्दछ।
- प्रथमवचन: संस्मरणमा प्रथमवचन प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: "म..."।
- स्वाभाविकता: संस्मरणमा स्वाभाविक र भावनात्मक भाषा प्रयोग गरिन्छ।
- स्मरणहरू: संस्मरणमा लेखकको स्मरणहरूको वर्णन गरिन्छ, जसले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित गर्दछ।
Exam Tip
NEB परीक्षामा जीवनी र संस्मरण सम्बन्धी प्रश्नहरू धेरै आउने गर्दछ। यी प्रश्नहरूको उत्तर दिने क्रममा निम्न बिन्दुहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:
- जीवनी र संस्मरणको फरक: प्रश्नमा फरक लेख्नुपर्ने भएमा तालिका बनाउनुहोस् र स्पष्ट रूपमा फरक लेख्नुहोस्।
- रचना: जीवनी र संस्मरणको रचना गर्नुपर्ने भएमा संरचना तयार पार्नुहोस् र तथ्यपरकता र भावनात्मकतामा ध्यान दिनुहोस्।
- विशेषता: विशेषता लेख्नुपर्ने भएमा स्पष्ट र संक्षिप्त रूपमा लेख्नुहोस्।
- भाषा र शैली: जीवनीमा औपचारिक र तथ्यपरक भाषा प्रयोग गर्नुहोस् भने संस्मरणमा भावनात्मक र स्वाभाविक भाषा प्रयोग गर्नुहोस्।
- स्रोतहरू: जीवनीमा बाह्य स्रोतहरूको प्रयोग गर्नुहोस् भने संस्मरणमा आन्तरिक स्रोतहरूको प्रयोग गर्नुहोस्।
अन्त्यमा: जीवनी र संस्मरण दुवैमा फरक हुन्छ, तर दुवैमा संरचना, भाषा र शैलीमा ध्यान दिनुपर्छ। NEB परीक्षामा यी विषयहरूको प्रश्नहरू आउने गर्दछ, त्यसैले यी विषयहरूको राम्रोसँग अध्ययन गर्नुपर्छ।
Based on the NEB +2 Management syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 13.
Discussion
Loading…