नेपाली (Nepali)Unit 1512 min read
पत्र, निवेदन र प्रतिवेदन लेखन: प्रकार, संरचना र उदाहरण
Unit 15 of नेपाली (Nepali): यो नोटमा पत्र, निवेदन र प्रतिवेदन लेखनको परिचय, प्रकार, संरचना, लेखन विधि र NEB परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकारबारे सजिलो भाषामा व्याख्या गरिएको छ। यसमा वास्तविक उदाहरणहरू, तुलनात्मक तालिका र परीक्षाको लागि सुझाव समेत समावेश गरिएको छ।
TAKEAWAYS:
- पत्र, निवेदन र प्रतिवेदन लेखनको संरचना (प्रारम्भिक भाग, मुख्य भाग, समापन) र भेद (सामान्य पत्र, औपचारिक पत्र, निवेदन, प्रतिवेदन) थाहा हुन्छ।
- पत्र लेख्ने क्रम (पता, तिथि, सम्बोधन, विषय, मुख्य भाग, समापन, हस्ताक्षर) र निवेदन र प्रतिवेदन को फरक बुझ्न सकिन्छ।
- औपचारिकता र संक्षिप्तता को महत्व र लेखनमा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने सिकिन्छ।
- NEB परीक्षा मा आउने प्रश्नहरूको प्रकार (रिक्त स्थान पूर्ति, संरचना तयार गर्नु, लेखन) र त्यसको लागि तयारी गर्ने तरिका थाहा हुन्छ।
- वास्तविक उदाहरण मार्फत लेखनको अभ्यास गर्न सकिन्छ र त्रुटिहरू सुधार्न सकिन्छ।
- भाषागत शुद्धता (वर्णविन्यास, शब्द प्रयोग, वाक्य संरचना) को ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
पत्र, निवेदन र प्रतिवेदन लेखनको परिचय
पत्र, निवेदन र प्रतिवेदन लेखन नेपाली विषयको एक महत्त्वपूर्ण इकाई हो। यी तीनै प्रकारका लेखनहरूको उद्देश्य भिन्न भए पनि, लेखनको संरचना र शैली मा केही समानता पाइन्छ। यी लेखनहरूको प्रयोग दैनिक जीवनमा, शैक्षिक संस्थामा र व्यावसायिक क्षेत्रमा गरिन्छ। NEB परीक्षामा पनि यी विषयहरूबाट प्रश्नहरू आउने गरेकोले यसको राम्रोसँग अध्ययन गर्नु आवश्यक छ।
पत्र (Letter) लेखन
पत्र लेखनको उद्देश्य एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिसम्म सूचना साझा गर्नु हो। पत्रहरू सामान्य र औपचारिक दुई प्रकारका हुन्छन्।
पत्रको प्रकार
सामान्य पत्र (Personal Letter)
- नजिकका व्यक्तिहरू (परिवार, मित्र) लाई लेखिने पत्र।
- शैली: informal (अधिक स्वाभाविक, भावनात्मक)
- उदाहरण: मित्रलाई पत्र, परिवारजनी लाई पत्र।
औपचारिक पत्र (Formal Letter)
- संस्थाहरू, सरकारी कार्यालयहरू, व्यावसायिक संस्थाहरू लाई लेखिने पत्र।
- शैली: formal (संक्षिप्त, औपचारिक भाषा, शुद्धता)
- उदाहरण: विद्यालयको प्रधानाध्यापक लाई पत्र, सरकारी कार्यालय लाई निवेदन।
पत्रको संरचना
पत्रको संरचना निम्नानुसार हुन्छ:
| भाग | विवरण | उदाहरण |
|---|---|---|
| पता (Address) | पत्र लेख्ने व्यक्तिको पता (डाँया तर्फ) र प्राप्तकर्ताको पता (बाँया तर्फ) | काठमाडौँ, १०, २०७८/११/१०<br>प्राप्तकर्ता:<br>श्री XYZ<br>थापाथली, काठमाडौँ |
| तिथि (Date) | पत्र लेखिएको तिथि (नेपाली संवत् वा अंग्रेजी संवत्) | २०७८/११/१० (बुधबार) |
| सम्बोधन (Salutation) | प्राप्तकर्ताको नाम (औपचारिक: "श्रीमान्", "महोदया"; सामान्य: "हे XYZ") | श्रीमान् XYZ,<br>महोदया ABC,<br>हे मित्र! |
| विषय (Subject) | पत्रको मुख्य विषय (संक्षिप्त रूपमा) | विषय: विद्यालयको भ्रमणको लागि अनुमति माग्नु |
| मुख्य भाग (Body) | पत्रको मुख्य सन्देश (वाक्यहरूको रूपमा) | महोदया,<br>हामी विद्यार्थीहरूले आगामी २०७८/११/१५ मा विद्यालयको भ्रमण गर्ने योजना बनाएका छौँ। तपाईंको अनुमति माग्दै छौँ। |
| समापन (Closing) | पत्रको अन्त्य (औपचारिक: "अनुग्रहसहित", सामान्य: "अभिनन्दनसहित") | आपका<br>नम्र<br>XYZ |
| हस्ताक्षर (Signature) | पत्र लेख्ने व्यक्तिको हस्ताक्षर | (हस्ताक्षर) |
पत्र लेखनको उदाहरण
उदाहरण १: औपचारिक पत्र (विद्यालयको प्रधानाध्यापक लाई पत्र)
काठमाडौँ, १०
२०७८/११/१०
श्री XYZ
प्रधानाध्यापक
XYZ विद्यालय
थापाथली, काठमाडौँ
विषय: विद्यालयको भ्रमणको लागि अनुमति माग्नु
श्रीमान्,
हामी विद्यार्थीहरूले आगामी २०७८/११/१५ मा विद्यालयको भ्रमण गर्ने योजना बनाएका छौँ। भ्रमणको उद्देश्य शिक्षणको लागि हो। तपाईंको अनुमति माग्दै छौँ र भ्रमणको लागि आवश्यक सहयोग गर्नुहोस्।
आशा गर्दछु तपाईंले हाम्रो योजना स्वीकृत गर्नुहुनेछ।
अनुग्रहसहित,
आपका
नम्र
ABC
कक्षा: ११, विभाग: प्रबन्ध
उदाहरण २: सामान्य पत्र (मित्र लाई पत्र)
काठमाडौँ, १०
२०७८/११/१०
हे XYZ,
सुप्रभात! तपाईंलाई स्वस्थ छ भनेर खुशी लाग्यो। म काठमाडौँमा छु र तपाईंलाई धेरै दिन देख्न पाएन। म आगामी हप्ता तपाईंको घरमा आउनेछु। तपाईंले मलाई भेट्न सक्नुहुन्छ?
मेरो नयाँ विद्यालयको बारेमा पनि बताउँछु। तपाईंले पनि आफ्नो हालको अवस्था बारेमा लेख्नुहोस्।
अभिनन्दनसहित,
तपाईंको
मित्र
ABC
निवेदन (Application) लेखन
निवेदन लेखनको उद्देश्य कुनै संस्था, संस्थान वा व्यक्तिलाई कुनै कामको लागि अनुरोध गर्नु हो। निवेदन लेखनमा औपचारिकता र संक्षिप्तता को ध्यान दिनु आवश्यक छ।
निवेदनको संरचना
निवेदनको संरचना पत्रको जस्तै हुन्छ, तर यसमा केही विशेषता पाइन्छ:
| भाग | विवरण | उदाहरण |
|---|---|---|
| पता | निवेदन लेख्ने व्यक्तिको पता (डाँया तर्फ) र प्राप्तकर्ताको पता (बाँया तर्फ) | काठमाडौँ, १०, २०७८/११/१०<br>प्राप्तकर्ता:<br>श्री XYZ<br>प्रधानाध्यापक<br>XYZ विद्यालय |
| तिथि | निवेदन लेखिएको तिथि | २०७८/११/१० |
| सम्बोधन | औपचारिक सम्बोधन (श्रीमान्, महोदया) | श्रीमान् प्रधानाध्यापक, |
| विषय | निवेदनको मुख्य विषय (संक्षिप्त रूपमा) | विषय: विद्यालयको भ्रमणको लागि अनुमति माग्नु |
| मुख्य भाग | निवेदनको मुख्य सन्देश (कारण, अनुरोध) | महोदया,<br>हामी विद्यार्थीहरूले आगामी २०७८/११/१५ मा विद्यालयको भ्रमण गर्ने योजना बनाएका छौँ। तपाईंको अनुमति माग्दै छौँ। |
| समापन | औपचारिक समापन (अनुग्रहसहित) | आपका<br>नम्र<br>निवेदक<br>ABC |
| हस्ताक्षर | निवेदन लेख्ने व्यक्तिको हस्ताक्षर | (हस्ताक्षर) |
निवेदन लेखनको उदाहरण
उदाहरण: विद्यालयको प्रधानाध्यापक लाई निवेदन
काठमाडौँ, १०
२०७८/११/१०
श्री XYZ
प्रधानाध्यापक
XYZ विद्यालय
थापाथली, काठमाडौँ
विषय: विद्यालयको भ्रमणको लागि अनुमति माग्नु
श्रीमान् प्रधानाध्यापक,
सादर नमस्कार। हामी विद्यार्थीहरूले आगामी २०७८/११/१५ मा विद्यालयको भ्रमण गर्ने योजना बनाएका छौँ। भ्रमणको उद्देश्य शिक्षणको लागि हो र हामीले तयारी पनि गरिसकेका छौँ। तपाईंको अनुमति माग्दै छौँ र भ्रमणको लागि आवश्यक सहयोग गर्नुहोस्।
आशा गर्दछु तपाईंले हाम्रो योजना स्वीकृत गर्नुहुनेछ।
अनुग्रहसहित,
आपका
नम्र
निवेदक
ABC
कक्षा: ११, विभाग: प्रबन्ध
प्रतिवेदन (Report) लेखन
प्रतिवेदन लेखनको उद्देश्य कुनै घटना, कार्यक्रम वा विषयको बारेमा सूचना साझा गर्नु हो। प्रतिवेदनमा विवरणात्मकता, संक्षिप्तता र शुद्धता को ध्यान दिनु आवश्यक छ।
प्रतिवेदनको संरचना
प्रतिवेदनको संरचना निम्नानुसार हुन्छ:
| भाग | विवरण | उदाहरण |
|---|---|---|
| शीर्षक | प्रतिवेदनको विषय (संक्षिप्त र स्पष्ट) | "विद्यालयको भ्रमण प्रतिवेदन" |
| पता | प्रतिवेदन तयार पार्ने व्यक्तिको पता | काठमाडौँ, १०, २०७८/११/१५ |
| तिथि | प्रतिवेदन तयार पारिएको तिथि | २०७८/११/१५ |
| सम्बोधन | प्राप्तकर्ताको नाम (औपचारिक) | श्रीमान् प्रधानाध्यापक, |
| विषय | प्रतिवेदनको मुख्य विषय | विषय: विद्यालयको भ्रमण प्रतिवेदन |
| मुख्य भाग | घटनाको विवरण (स्थान, समय, भागीदार, कार्यक्रम, निष्कर्ष) | महोदया,<br>आगामी २०७८/११/१५ मा हामीले विद्यालयको भ्रमण गरेका थियौँ। भ्रमणमा ५० जना विद्यार्थी र २ जना शिक्षकहरू सहभागी थिए। |
| निष्कर्ष | घटनाको निष्कर्ष वा सुझाव | भ्रमणबाट हामीलाई धेरै ज्ञान भयो। भविष्यमा पनि यस्ता कार्यक्रमहरू आयोजना गर्नुपर्ने छ। |
| समापन | औपचारिक समापन | आपका<br>नम्र<br>प्रतिवेदक<br>ABC |
| हस्ताक्षर | प्रतिवेदन तयार पार्ने व्यक्तिको हस्ताक्षर | (हस्ताक्षर) |
प्रतिवेदन लेखनको उदाहरण
उदाहरण: विद्यालयको भ्रमण प्रतिवेदन
विद्यालयको भ्रमण प्रतिवेदन
काठमाडौँ, १०
२०७८/११/१५
श्री XYZ
प्रधानाध्यापक
XYZ विद्यालय
थापाथली, काठमाडौँ
विषय: विद्यालयको भ्रमण प्रतिवेदन
श्रीमान् प्रधानाध्यापक,
सादर नमस्कार। आगामी २०७८/११/१५ मा हामीले विद्यालयको भ्रमण गरेका थियौँ। भ्रमणमा ५० जना विद्यार्थी र २ जना शिक्षकहरू सहभागी थिए। भ्रमणको उद्देश्य शिक्षणको लागि थियो र हामीले विभिन्न स्थानहरू (जस्तै: पुस्तकालय, प्रयोगशाला, खेल मैदान) हेरेका थियौँ।
भ्रमणको समयमा हामीले पुस्तकालयमा धेरै पुस्तकहरू हेरेका थियौँ र प्रयोगशालामा विज्ञानका प्रयोगहरू देखेका थियौँ। खेल मैदानमा हामीले क्रिकेट खेल्ने अवसर पाएका थियौँ। यो भ्रमणबाट हामीलाई धेरै ज्ञान भयो र हामीले विद्यालयको अन्य पक्षहरू पनि थाहा पाएका छौँ।
भविष्यमा पनि यस्ता कार्यक्रमहरू आयोजना गर्नुपर्ने छ जसले विद्यार्थीहरूको ज्ञान वृद्धि गर्न सक्छ। हामीले भ्रमणबाट प्राप्त अनुभवहरूको आधारमा सुझावहरू पनि दिन सक्छौँ।
आशा गर्दछु तपाईंले हाम्रो प्रतिवेदन स्वीकृत गर्नुहुनेछ।
आपका
नम्र
प्रतिवेदक
ABC
कक्षा: ११, विभाग: प्रबन्ध
पत्र, निवेदन र प्रतिवेदनको तुलना
पत्र, निवेदन र प्रतिवेदनको बीचमा केही समानता र भिन्नता पाइन्छ। तिनीहरूको तुलना निम्नानुसार छ:
| लक्षण | पत्र | निवेदन | प्रतिवेदन |
|---|---|---|---|
| उद्देश्य | सूचना साझा गर्नु | अनुरोध गर्नु | घटनाको विवरण साझा गर्नु |
| शैली | औपचारिक वा सामान्य | औपचारिक | औपचारिक र विवरणात्मक |
| संरचना | पता, तिथि, सम्बोधन, विषय, मुख्य भाग, समापन | पत्रको जस्तै, तर अनुरोधमा जोड | शीर्षक, पता, तिथि, सम्बोधन, विषय, विवरण, निष्कर्ष, समापन |
| उदाहरण | मित्र लाई पत्र, प्रधानाध्यापक लाई पत्र | विद्यालय लाई अनुमति माग्नु | विद्यालयको भ्रमण प्रतिवेदन |
| भाषा | स्वाभाविक वा औपचारिक | औपचारिक | औपचारिक र स्पष्ट |
लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरू
- औपचारिकता: निवेदन र प्रतिवेदन लेखनमा औपचारिक भाषा प्रयोग गर्नुहोस्।
- संक्षिप्तता: विषयवस्तु संक्षिप्त र स्पष्ट रूपमा लेख्नुहोस्।
- शुद्धता: वर्णविन्यास, शब्द प्रयोग र वाक्य संरचना शुद्ध हुनुपर्छ।
- संरचना: पत्र, निवेदन र प्रतिवेदनको संरचना अनुसार लेख्नुहोस्।
- विवरण: प्रतिवेदनमा घटनाको विवरण विस्तारपूर्वक लेख्नुहोस्।
NEB परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकार
NEB परीक्षामा यो इकाईबाट निम्न प्रकारका प्रश्नहरू आउने गरेका छन्:
रिक्त स्थान पूर्ति (Fill in the blanks)
- उदाहरण: पत्रको संरचनामा ______ भागहरू हुन्छन्। (उत्तर: पाँच)
संरचना तयार गर्नु (Prepare the structure)
- उदाहरण: निवेदन लेखनको संरचना तयार गर्नुहोस्।
लेखन (Writing)
- उदाहरण: तपाईंको मित्र लाई पत्र लेख्नुहोस्।
- उदाहरण: विद्यालयको प्रधानाध्यापक लाई निवेदन लेख्नुहोस्।
- उदाहरण: विद्यालयको भ्रमण प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस्।
त्रुटि सुधार (Error Correction)
- उदाहरण: निम्न पत्रमा त्रुटिहरू सुधार्नुहोस्।
विवरणात्मक प्रश्न (Descriptive Questions)
- उदाहरण: पत्र, निवेदन र प्रतिवेदनको बीचमा के फरक छ?
NEB परीक्षाको लागि सुझाव
- संरचना याद गर्नुहोस्: पत्र, निवेदन र प्रतिवेदनको संरचना राम्रोसँग याद गर्नुहोस्।
- उदाहरणहरू अभ्यास गर्नुहोस्: विभिन्न प्रकारका पत्र, निवेदन र प्रतिवेदनहरू लेख्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
- शब्दावली सुधार्नुहोस्: औपचारिक शब्दहरूको प्रयोग गर्न सिक्नुहोस्।
- समय प्रबन्ध गर्नुहोस्: परीक्षामा लेखनका प्रश्नहरूको लागि समय प्रबन्ध गर्नुहोस्।
- शुद्धता चेक गर्नुहोस्: लेखनको अन्त्यमा शुद्धता चेक गर्नुहोस्।
अभ्यासका लागि प्रश्नहरू
- तपाईंको मित्र लाई पत्र लेख्नुहोस् जसमा तपाईंले आफ्नो विद्यालयको बारेमा बताउनुहोस्।
- विद्यालयको प्रधानाध्यापक लाई निवेदन लेख्नुहोस् जसमा तपाईंले विद्यालयको पुस्तकालयको लागि पुस्तक माग्नुहोस्।
- विद्यालयको वार्षिक कार्यक्रम प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस्।
- निम्न पत्रमा त्रुटिहरू सुधार्नुहोस्:
काठमाडौँ, १० २०७८/११/१० हे XYZ, सादर चैनी। म काठमाडौँमा छु। तपाईंलाई धेरै दिन देख्न पाएन। म आगामी हप्ता तपाईंको घरमा आउनेछु। आपका, ABC - पत्र, निवेदन र प्रतिवेदनको बीचमा के फरक छ? तुलना तालिका तयार गर्नुहोस्।
निवेदन लेखनको संरचना (Image: Department of Justice. Immigration and Naturalization Servic, Public domain, via Wikimedia Commons)
Based on the NEB +2 Management syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 15.
Discussion
Loading…