नेपाली (Nepali)Unit 26 min read
शब्दनिर्माण: उपसर्ग, प्रत्यय र समासको व्याख्या र प्रयोग
Unit 2 of नेपाली (Nepali) explains how new words are formed using prefixes (उपसर्ग), suffixes (प्रत्यय), and compounding (समास) with clear definitions, examples, and practical applications for NEB Class 11 students.
TAKEAWAYS:
- उपसर्ग शब्दको अघि जडिएर नयाँ अर्थ दिन्छन्, जस्तै: अ- (अनुग्रह), अति- (अतिशय)।
- प्रत्यय शब्दको पछि जडिएर नयाँ शब्द बनाउँछन्, जस्तै: -आक (बालाक), -विहीन (निराशा)।
- समास दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोगबाट नयाँ शब्द बनाउँछ, जस्तै: नर+नारी = नरनारी (दम्पती)।
- उपसर्ग र प्रत्ययको प्रयोग गर्ने क्रममा शब्दको अर्थ र व्याकरणिक रूपमा परिवर्तन हुन्छ।
- समासका प्रकारहरू (अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वन्द्व, द्विगु, बहुब्रीहि) र प्रयोगका उदाहरणहरू सिक्नु पर्छ।
- NEB परीक्षामा शब्दनिर्माणका प्रश्नहरूमा शब्दको विग्रह, समासको प्रकार पहिचान गर्ने र नयाँ शब्द बनाउने प्रश्नहरू आउँछन्।
शब्दनिर्माणको परिचय
नेपाली भाषामा नयाँ शब्दहरू बनाउनका लागि उपसर्ग, प्रत्यय र समासको प्रयोग गरिन्छ। यी तीनै विधिहरूले शब्दको अर्थ र रूपमा परिवर्तन ल्याउँछन्। यो इकाईमा हामी यी तीन विधिहरूको व्याख्या, प्रयोग र उदाहरणहरू अध्ययन गर्नेछौँ।
उपसर्ग (Prefix)
उपसर्ग शब्दको अघि जडिएर नयाँ अर्थ दिन्छ। उपसर्गले शब्दको अर्थलाई नकारात्मक, अधिक, कम, विपरीत वा अन्य अर्थ दिन्छ।
उपसर्गका प्रकारहरू
| उपसर्ग | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| अ- | विपरीत अर्थ | अनुग्रह (अनुग्रहको विपरीत) |
| अति- | अधिक | अतिशय (बढी) |
| अनु- | पछि, अनुकरण | अनुकरण (नक्कल) |
| अप- | विपरीत | अपमान (मानको विपरीत) |
| परा- | पार, पार्श्व | पराजय (जयको विपरीत) |
| वि- | विपरीत | विरोध (सहमति विपरीत) |
| सु- | राम्रो | सुन्दर (राम्रो देखिने) |
उपसर्गको प्रयोग
उपसर्गको प्रयोग गर्दा मूल शब्दको अर्थमा परिवर्तन आउँछ। उदाहरणका लागि:
- ग्रह = ग्रहण गर्ने
- अग्रह = ग्रहण नगर्ने (विपरीत अर्थ)
उदाहरण:
- अनुग्रह = अनुग्रहको विपरीत (अनुग्रह नगर्ने)
- अतिशय = बढी (अधिक मात्रामा)
- अपमान = मानको विपरीत (मान नहुने)
प्रत्यय (Suffix)
प्रत्यय शब्दको पछि जडिएर नयाँ शब्द बनाउँछ। प्रत्ययले शब्दको अर्थ, लिङ्ग, वचन वा क्रियापदको रूप परिवर्तन गर्न सक्छ।
प्रत्ययका प्रकारहरू
| प्रत्यय | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| -आक | बालक | बालाक (बालक) |
| -विहीन | बिना | निराशा (आशा बिना) |
| -ता | गुण, अवस्था | सत्यता (सत्यता) |
| -ता | स्त्रीलिङ्ग | लेखिका (लेखकको स्त्रीलिङ्ग) |
| -वाला | सम्पन्न | पुस्तकवाला (पुस्तक भएको) |
| -इय | गुण | सुन्दरता (सुन्दरता) |
प्रत्ययको प्रयोग
प्रत्ययको प्रयोग गर्दा शब्दको अर्थमा परिवर्तन आउँछ। उदाहरणका लागि:
- बालक + -आक = बालाक (बालक)
- आशा + -विहीन = निराशा (आशा बिना)
उदाहरण:
- लेखक + -िका = लेखिका (स्त्रीलिङ्ग)
- सुन्दर + -ता = सुन्दरता (गुण)
- पुस्तक + -वाला = पुस्तकवाला (पुस्तक भएको)
समास (Compounding)
समास दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोगबाट नयाँ शब्द बनाउँछ। समासमा दुई वा धेरै शब्दहरूको अर्थ एकै शब्दमा समाहित हुन्छ।
समासका प्रकारहरू
समासका मुख्य पाँच प्रकारहरू छन्:
अव्ययीभाव समास
- पहिलो शब्दको अर्थ प्रमुख हुन्छ।
- उदाहरण: नर+नारी = नरनारी (दम्पती)
- व्याख्या: नर र नारी दुईजना मिलेर दम्पती बन्छन्।
तत्पुरुष समास
- दुई शब्दहरूको सम्बन्धमा एक शब्दको अर्थ प्रमुख हुन्छ।
- उदाहरण: राम+को+घर = रामकोघर (रामको घर)
- व्याख्या: रामको घर भन्ने अर्थमा प्रयोग हुन्छ।
द्वन्द्व समास
- दुई वा धेरै शब्दहरूको अर्थ एकै शब्दमा समाहित हुन्छ।
- उदाहरण: राम+लक्ष्मण = रामलक्ष्मण (राम र लक्ष्मण)
- व्याख्या: राम र लक्ष्मण दुईजना मिलेर एकै शब्दमा व्यक्त हुन्छन्।
द्विगु समास
- पहिलो शब्दको संख्या दर्शाउँछ।
- उदाहरण: दुई+आँखा = दुईआँखा (दुई आँखा भएको)
- व्याख्या: दुई आँखा भएको व्यक्तिलाई दुईआँखा भनिन्छ।
बहुब्रीहि समास
- दुई शब्दहरूको अर्थ मिलेर नयाँ अर्थ बनाउँछ।
- उदाहरण: लाल+चन्द्र = रक्तचन्द्रमा (रक्तको चन्द्रमा)
- व्याख्या: लाल र चन्द्रमा मिलेर रक्तचन्द्रमा (सूर्य) भन्ने अर्थ आउँछ।
समासको विग्रह
समासका शब्दहरूको विग्रह गर्नु पर्छ। उदाहरणका लागि:
- नरनारी = नर + नारी (दम्पती)
- रामकोघर = रामको + घर (रामको घर)
- रामलक्ष्मण = राम + लक्ष्मण (राम र लक्ष्मण)
उपसर्ग, प्रत्यय र समासको तुलना
| विशेषता | उपसर्ग | प्रत्यय | समास |
|---|---|---|---|
| स्थिति | शब्दको अघि | शब्दको पछि | दुई वा धेरै शब्दहरूको संयोग |
| अर्थ | अर्थ परिवर्तन | अर्थ वा रूप परिवर्तन | नयाँ अर्थको निर्माण |
| उदाहरण | अनुग्रह (अनुग्रहको विपरीत) | बालाक (बालक) | नरनारी (दम्पती) |
शब्दनिर्माणका उदाहरणहरू
उपसर्गको प्रयोग
अ- उपसर्गको प्रयोग:
- अनुग्रह = अनुग्रहको विपरीत
- अपमान = मानको विपरीत
अति- उपसर्गको प्रयोग:
- अतिशय = बढी
- अतिरिक्त = बढी मात्रामा
प्रत्ययको प्रयोग
-आक प्रत्ययको प्रयोग:
- बालक + -आक = बालाक (बालक)
-विहीन प्रत्ययको प्रयोग:
- आशा + -विहीन = निराशा (आशा बिना)
समासको प्रयोग
अव्ययीभाव समास:
- नरनारी = नर + नारी (दम्पती)
तत्पुरुष समास:
- रामकोघर = रामको + घर (रामको घर)
द्वन्द्व समास:
- रामलक्ष्मण = राम + लक्ष्मण (राम र लक्ष्मण)
NEB परीक्षामा शब्दनिर्माणका प्रश्नहरू
NEB परीक्षामा शब्दनिर्माणका प्रश्नहरूमा निम्न प्रकारका प्रश्नहरू आउँछन्:
शब्दको विग्रह गर्नुहोस्:
- उदाहरण: नरनारी शब्दको विग्रह गर्नुहोस्।
- उत्तर: नर + नारी = दम्पती
समासको प्रकार पहिचान गर्नुहोस्:
- उदाहरण: रामकोघर समासको प्रकार पहिचान गर्नुहोस्।
- उत्तर: तत्पुरुष समास
नयाँ शब्द बनाउनुहोस्:
- उदाहरण: अ- उपसर्गको प्रयोग गरी ग्रहण शब्दबाट नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।
- उत्तर: अग्रहण (ग्रहण नगर्ने)
प्रत्ययको प्रयोग गरी नयाँ शब्द बनाउनुहोस्:
- उदाहरण: -आक प्रत्ययको प्रयोग गरी बालक शब्दबाट नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।
- उत्तर: बालाक
Exam Tip
- शब्दको विग्रह र समासको प्रकार सिक्नुहोस्। NEB परीक्षामा यो प्रश्नहरूमा धेरै अंक आउँछन्।
- उपसर्ग र प्रत्ययको प्रयोग गर्न सिक्नुहोस्। यी प्रश्नहरूमा नयाँ शब्द बनाउनु पर्छ।
- समासका प्रकारहरू र उदाहरणहरू धेरै सिक्नुहोस्। यो प्रश्नहरूमा समासको प्रकार पहिचान गर्नु पर्छ।
- शब्दको अर्थ र प्रयोग बुझ्नुहोस्। यो प्रश्नहरूमा शब्दको अर्थ र प्रयोगको आधारमा प्रश्नहरू आउँछन्।
- प्रत्येक प्रश्नमा समय प्रबन्धन गर्नुहोस्। शब्दनिर्माणका प्रश्नहरूमा धेरै समय खर्च नगर्नुहोस्।
अभ्यासका लागि प्रश्नहरू
निम्न शब्दहरूको विग्रह गर्नुहोस्:
- अनुग्रह
- सुन्दरता
- रामलक्ष्मण
निम्न समासका प्रकार पहिचान गर्नुहोस्:
- नरनारी
- रामकोघर
- दुईआँखा
निम्न उपसर्गको प्रयोग गरी नयाँ शब्द बनाउनुहोस्:
- अ- उपसर्गको प्रयोग गरी ग्रहण शब्दबाट
- अति- उपसर्गको प्रयोग गरी साधारण शब्दबाट
निम्न प्रत्ययको प्रयोग गरी नयाँ शब्द बनाउनुहोस्:
- -आक प्रत्ययको प्रयोग गरी बालक शब्दबाट
- -विहीन प्रत्ययको प्रयोग गरी आशा शब्दबाट
उत्तरहरू
अनुग्रह = अ- + अनुग्रह = अनुग्रह नगर्ने सुन्दरता = सुन्दर + -ता = सुन्दरता रामलक्ष्मण = राम + लक्ष्मण = राम र लक्ष्मण
नरनारी = अव्ययीभाव समास रामकोघर = तत्पुरुष समास दुईआँखा = द्विगु समास
अग्रहण (अ- + ग्रहण) अतिसाधारण (अति- + साधारण)
बालाक (बालक + -आक) निराशा (आशा + -विहीन)
Based on the NEB +2 Management syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 2.
Discussion
Loading…