नेपाली (Nepali)Unit 58 min read

कारक र विभक्ति: प्रकार, प्रयोग र उदाहरण

Unit 5 of नेपाली (Nepali): यो नोट कारक र विभक्ति को परिभाषा, प्रकार, प्रयोग र उदाहरणहरूको अध्ययन गर्दछ, जसमा कारकको प्रकार (कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, संप्रदान), विभक्तिको प्रयोग र वाक्यमा कारक र विभक्तिको पहिचान गर्ने विधि समावेश छ।

Padhai · Based on the official syllabus and past papers
Updated 28 Sept 2026

TAKEAWAYS:

कारक भनेको वाक्यमा शब्दहरूको काम वा भूमिका हो, जसले वाक्यलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।
विभक्ति भनेको कारकको प्रकारलाई दर्शाउन प्रयोग गरिने चिन्ह हो, जस्तै: -को, -ले, -मा, -द्वारा, -लाई, -बाट, -सँग, -मा, -मा (अधिकरण)।
नेपालीमा आठ प्रकारका कारकहरू छन्: कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण र संप्रदान।
विभक्तिको प्रयोग गर्नाले वाक्यको अर्थ स्पष्ट हुन्छ र गलत अर्थ नलागोस्।
वाक्यमा कारक र विभक्ति पहिचान गर्ने अभ्यासले परीक्षामा पूर्ण अङ्क लिन मद्दत गर्छ।
विभक्तिहरूको प्रयोग गलत भएमा वाक्यको अर्थ परिवर्तन हुन सक्छ, त्यसैले सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ।

कारक र विभक्ति: परिचय

नेपाली भाषामा वाक्यको अर्थ स्पष्ट गर्न र शब्दहरूको काम वा भूमिका दर्शाउन कारक र विभक्तिको प्रयोग गरिन्छ। कारक भनेको वाक्यमा शब्दहरूको काम हो भने विभक्ति भनेको त्यस कामलाई दर्शाउने चिन्ह हो। उदाहरणका लागि, "रामले खाना खायो" वाक्यमा "रामले" शब्दले कर्ता कारकको काम गर्दछ भने "ले" विभक्ति त्यसलाई दर्शाउँछ।

कारकको परिभाषा

कारक भनेको वाक्यमा शब्दहरूको काम वा भूमिका हो। यो शब्दहरूको वाक्यमा कसरी प्रयोग भएको छ भन्ने दर्शाउँछ। उदाहरणका लागि:

कर्ता: वाक्यमा काम गर्ने वा क्रियाको विषय भएको शब्द। उदाहरण: "रामले किताब पढ्यो" (रामले = कर्ता)
कर्म: क्रियाको असर पर्ने शब्द। उदाहरण: "रामले किताब पढ्यो" (किताब = कर्म)

विभक्तिको परिभाषा

विभक्ति भनेको कारकको प्रकारलाई दर्शाउने चिन्ह हो। नेपाली भाषामा विभक्तिहरूको प्रयोग गर्नाले वाक्यको अर्थ स्पष्ट हुन्छ। उदाहरणका लागि:

"रामले" = कर्ता कारकको विभक्ति "ले"
"रामलाई" = कर्म कारकको विभक्ति "लाई"

कारकको प्रकार र विभक्ति

नेपाली भाषामा आठ प्रकारका कारकहरू छन्। तिनीहरूको नाम र विभक्ति निम्नानुसार छन्:

कारकको प्रकार	विभक्ति	उदाहरण	अर्थ
कर्ता	-ले, -लेन, -लेर	रामले खाना खायो	रामले खाना खायो
कर्म	-लाई, -को, -लाई	रामलाई खाना खुवायो	रामलाई खाना खुवायो
करण	-द्वारा, -बाट, -ले	रामद्वारा खाना बनाइयो	रामद्वारा खाना बनाइयो
सम्प्रदान	-लाई, -को लागि	रामलाई उपहार दिइयो	रामलाई उपहार दिइयो
अपादान	-बाट, -देखि	रामबाट किताब लिइयो	रामबाट किताब लिइयो
सम्बन्ध	-को, -का, -की	रामको किताब	रामको किताब
अधिकरण	-मा, -मा, -मा	राममा विश्वास छ	राममा विश्वास छ
संप्रदान	-लाई, -को लागि	रामलाई मद्दत गरियो	रामलाई मद्दत गरियो

कारक र विभक्तिको प्रयोग

विभक्तिहरूको प्रयोग गर्नाले वाक्यको अर्थ स्पष्ट हुन्छ र गलत अर्थ नलागोस्। उदाहरणका लागि:

"रामले खाना खायो" = रामले खाना खायो (कर्ता कारक)
"रामलाई खाना खुवायो" = रामलाई खाना खुवायो (कर्म कारक)
"रामद्वारा खाना बनाइयो" = रामद्वारा खाना बनाइयो (करण कारक)

उदाहरणहरू

उदाहरण १: कर्ता कारक

वाक्य: "सुरेशले किताब पढ्यो"
विश्लेषण:
- सुरेशले = कर्ता कारक (ले विभक्ति)
- किताब = कर्म
- पढ्यो = क्रिया

उदाहरण २: कर्म कारक

वाक्य: "सुरेशलाई किताब दिइयो"
विश्लेषण:
- सुरेशलाई = कर्म कारक (लाई विभक्ति)
- किताब = कर्म
- दिइयो = क्रिया

उदाहरण ३: करण कारक

वाक्य: "सुरेशद्वारा किताब लेखियो"
विश्लेषण:
- सुरेशद्वारा = करण कारक (द्वारा विभक्ति)
- किताब = कर्म
- लेखियो = क्रिया

उदाहरण ४: सम्प्रदान कारक

वाक्य: "सुरेशलाई उपहार दिइयो"
विश्लेषण:
- सुरेशलाई = सम्प्रदान कारक (लाई विभक्ति)
- उपहार = कर्म
- दिइयो = क्रिया

उदाहरण ५: अपादान कारक

वाक्य: "सुरेशबाट किताब लिइयो"
विश्लेषण:
- सुरेशबाट = अपादान कारक (बाट विभक्ति)
- किताब = कर्म
- लिइयो = क्रिया

उदाहरण ६: सम्बन्ध कारक

वाक्य: "सुरेशको किताब"
विश्लेषण:
- सुरेशको = सम्बन्ध कारक (को विभक्ति)
- किताब = सम्बन्धित वस्तु

उदाहरण ७: अधिकरण कारक

वाक्य: "सुरेशमा विश्वास छ"
विश्लेषण:
- सुरेशमा = अधिकरण कारक (मा विभक्ति)
- विश्वास = भाव

उदाहरण ८: संप्रदान कारक

वाक्य: "सुरेशलाई मद्दत गरियो"
विश्लेषण:
- सुरेशलाई = संप्रदान कारक (लाई विभक्ति)
- मद्दत = कर्म
- गरियो = क्रिया

विभक्तिहरूको प्रयोग गलत भएमा वाक्यको अर्थ परिवर्तन

विभक्तिहरूको प्रयोग गलत भएमा वाक्यको अर्थ परिवर्तन हुन सक्छ। उदाहरणका लागि:

"रामले खाना खायो" = रामले खाना खायो (कर्ता कारक)
"रामलाई खाना खायो" = रामलाई खाना खायो (कर्म कारक, अर्थ: रामलाई खाना खुवायो)

flowchart TD
    A["विभक्ति गलत"] --> B["अर्थ परिवर्तन"]
    B --> C1["रामले खाना खायो = रामले खाना खायो"]
    B --> C2["रामलाई खाना खायो = रामलाई खाना खुवायो"]
    B --> C3["रामबाट खाना खायो = रामबाट खाना लिइयो"]
    C1 & C2 & C3 --> D["सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ"]

विभक्ति गलत भएमा वाक्यको अर्थ परिवर्तन हुने प्रक्रिया

अभ्यासका लागि प्रश्नहरू

प्रश्न १: निम्न वाक्यहरूमा कारक र विभक्ति पहिचान गर्नुहोस्:

"सुरेशले किताब पढ्यो"
"सुरेशलाई उपहार दिइयो"
"सुरेशद्वारा किताब लेखियो"
"सुरेशबाट किताब लिइयो"
"सुरेशको किताब"

प्रश्न २: निम्न वाक्यहरूमा विभक्ति प्रयोग गर्नुहोस् र अर्थ स्पष्ट गर्नुहोस्:

"राम _____ खाना खायो" (कर्ता कारक)
"राम _____ खाना खुवायो" (कर्म कारक)
"राम _____ खाना बनाइयो" (करण कारक)
"राम _____ उपहार दिइयो" (सम्प्रदान कारक)
"राम _____ किताब लिइयो" (अपादान कारक)

प्रश्न ३: निम्न वाक्यहरूमा विभक्ति प्रयोग गर्नुहोस् र अर्थ स्पष्ट गर्नुहोस्:

"सुरेश _____ विश्वास छ" (अधिकरण कारक)
"सुरेश _____ मद्दत गरियो" (सम्प्रदान कारक)
"सुरेश _____ किताब" (सम्बन्ध कारक)

NEB बोर्ड शैलीका प्रश्नहरू

प्रश्न १: निम्न वाक्यहरूमा कारक र विभक्ति पहिचान गर्नुहोस्:

"मेरो पुस्तक तिमीलाई दिइएको छ"
"रामले गाउँमा गएको छ"
"तिम्रो सहयोगबाट हामी सफल भएका छौँ"
"सुरेशको घरमा मेला भएको छ"
"मेरो लागि कुरा गर्नुहोस्"

प्रश्न २: निम्न वाक्यहरूमा विभक्ति प्रयोग गर्नुहोस् र अर्थ स्पष्ट गर्नुहोस्:

"राम _____ खाना खायो" (कर्ता कारक)
"राम _____ खाना खुवायो" (कर्म कारक)
"राम _____ खाना बनाइयो" (करण कारक)
"राम _____ उपहार दिइयो" (सम्प्रदान कारक)
"राम _____ किताब लिइयो" (अपादान कारक)

प्रश्न ३: निम्न वाक्यहरूमा विभक्ति प्रयोग गर्नुहोस् र अर्थ स्पष्ट गर्नुहोस्:

"सुरेश _____ विश्वास छ" (अधिकरण कारक)
"सुरेश _____ मद्दत गरियो" (सम्प्रदान कारक)
"सुरेश _____ किताब" (सम्बन्ध कारक)

NEB बोर्ड शैलीका उत्तरहरू

उत्तर १:

"मेरो पुस्तक तिमीलाई दिइएको छ"
- मेरो = सम्बन्ध कारक (को विभक्ति)
- पुस्तक = सम्बन्धित वस्तु
- तिमीलाई = कर्म कारक (लाई विभक्ति)
- दिइएको = क्रिया
"रामले गाउँमा गएको छ"
- रामले = कर्ता कारक (ले विभक्ति)
- गाउँमा = अधिकरण कारक (मा विभक्ति)
- गएको = क्रिया
"तिम्रो सहयोगबाट हामी सफल भएका छौँ"
- तिम्रो = सम्बन्ध कारक (को विभक्ति)
- सहयोगबाट = अपादान कारक (बाट विभक्ति)
- हामी = कर्ता
- सफल भएका = क्रिया
"सुरेशको घरमा मेला भएको छ"
- सुरेशको = सम्बन्ध कारक (को विभक्ति)
- घरमा = अधिकरण कारक (मा विभक्ति)
- मेला = कर्म
- भएको = क्रिया
"मेरो लागि कुरा गर्नुहोस्"
- मेरो = सम्बन्ध कारक (को विभक्ति)
- लागि = सम्प्रदान कारक (को लागि विभक्ति)
- कुरा = कर्म
- गर्नुहोस् = क्रिया

उत्तर २:

"रामले खाना खायो" (कर्ता कारक)
- रामले = कर्ता कारक (ले विभक्ति)
"रामलाई खाना खुवायो" (कर्म कारक)
- रामलाई = कर्म कारक (लाई विभक्ति)
"रामद्वारा खाना बनाइयो" (करण कारक)
- रामद्वारा = करण कारक (द्वारा विभक्ति)
"रामलाई उपहार दिइयो" (सम्प्रदान कारक)
- रामलाई = सम्प्रदान कारक (लाई विभक्ति)
"रामबाट किताब लिइयो" (अपादान कारक)
- रामबाट = अपादान कारक (बाट विभक्ति)

उत्तर ३:

"सुरेशमा विश्वास छ" (अधिकरण कारक)
- सुरेशमा = अधिकरण कारक (मा विभक्ति)
"सुरेशलाई मद्दत गरियो" (सम्प्रदान कारक)
- सुरेशलाई = संप्रदान कारक (लाई विभक्ति)
"सुरेशको किताब" (सम्बन्ध कारक)
- सुरेशको = सम्बन्ध कारक (को विभक्ति)

Exam Tip

कारक र विभक्ति पहिचान गर्ने अभ्यास: परीक्षामा कारक र विभक्ति पहिचान गर्ने प्रश्नहरू आउने गर्दछन्। त्यसैले वाक्यहरूमा विभक्तिहरू पहिचान गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
विभक्ति प्रयोग गर्ने अभ्यास: विभक्तिहरूको प्रयोग गलत भएमा वाक्यको अर्थ परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले विभक्ति प्रयोग गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
वाक्य विश्लेषण: वाक्य विश्लेषण गर्ने प्रश्नहरू पनि आउने गर्दछन्। त्यसैले वाक्यहरूमा कर्ता, कर्म, क्रिया र विभक्तिहरू पहिचान गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
उदाहरणहरूको अभ्यास: उदाहरणहरूको आधारमा प्रश्नहरू आउने गर्दछन्। त्यसैले उदाहरणहरूको अभ्यास गर्नुहोस्।
NEB बोर्ड शैलीका प्रश्नहरू: NEB बोर्ड शैलीका प्रश्नहरूको अभ्यास गर्नुहोस्। यी प्रश्नहरूको उत्तर दिने अभ्यासले परीक्षामा पूर्ण अङ्क लिन मद्दत गर्छ।

निष्कर्ष

कारक र विभक्ति नेपाली भाषाको महत्वपूर्ण भाग हुन्। यी दुईवटा अवधारणाहरूको राम्रोसँग बुझ्नाले वाक्यको अर्थ स्पष्ट गर्न र गलत अर्थ नलागोस् भन्ने सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। अभ्यास गर्नाले यी अवधारणाहरूको राम्रोसँग बुझ्न र परीक्षामा पूर्ण अङ्क लिन मद्दत मिल्छ।

Based on the NEB +2 Management syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 5.

Discussion

Loading…