नेपाली (Nepali)Unit 69 min read

कथा: प्रकार, संरचना, विशेषता र लेखन विधि

Unit 6 of नेपाली (Nepali): यस युनिटमा कथा कसरी लेखिन्छ, कथा कस्तो हुन्छ, कथा लेखनका तत्वहरू, कथा प्रकारहरू (लघुकथा, मध्यमकथा, लामो कथा), कथा संरचना (प्रस्तावना, विकास, समापन), कथा लेखनका नियमहरू, कथा लेखनमा प्रयोग हुने शब्दहरू, कथा लेखनका उदाहरणहरू र परीक्षामा कसरी प्रश्न आउँछन् भन्ने विषयमा विस्तृत अध्ययन गरिन्छ।

Padhai · Based on the official syllabus and past papers
Updated 28 Sept 2026

कथा कसरी लेखिन्छ?

कथा लेखन नेपाली साहित्यको एक महत्त्वपूर्ण विधा हो। कथा लेखनमा कथाकारले आफ्नो कल्पनाशक्ति, अनुभव र ज्ञानको प्रयोग गरी पाठकहरूलाई मनोरञ्जन र शिक्षा दिइन्छ। कथा लेखनमा निम्नलिखित तत्वहरू महत्त्वपूर्ण हुन्छन्:

कथा कस्तो हुन्छ?

कथा एक प्रकारको साहित्यिक विधा हो जसमा कथाकारले आफ्नो कल्पनाको आधारमा कथाहरू लेख्छन्। कथा लेखनमा पात्रहरू, घटनाहरू, स्थानहरू र समयहरूको प्रयोग गरिन्छ। कथा लेखनमा पाठकहरूलाई मनोरञ्जन गर्ने साथै शिक्षा पनि दिने गरिन्छ।

कथा लेखनका तत्वहरू

कथा लेखनका मुख्य तत्वहरू निम्नलिखित छन्:

तत्व	विवरण
पात्र	कथामा मुख्य र सहायक पात्रहरू हुन्छन्। पात्रहरूको चरित्र, व्यवहार र विकास कथाको मुख्य आकर्षण हुन्छ।
घटनाहरू	कथामा घटनाहरूको क्रमबद्धता हुन्छ। घटनाहरूको विकास कथाको मुख्य धार हुन्छ।
स्थान	कथामा घटनाहरू कहाँ घट्छन् भन्ने स्थानको वर्णन हुन्छ। स्थानले कथाको वातावरण तयार पार्छ।
समय	कथामा घटनाहरू कुन समयमा घट्छन् भन्ने समयको वर्णन हुन्छ। समयले कथाको गतिशीलता तयार पार्छ।
कथावस्तु	कथाको मुख्य विषय वा कथावस्तु हुन्छ। कथावस्तुले कथाको मुख्य धार तयार पार्छ।
शैली	कथाको शैलीले कथाको प्रभावकारिता तयार पार्छ। शैलीमा शब्दावली, वाक्यरचना र भाषिक विशेषताहरू हुन्छन्।

कथा प्रकारहरू

कथा लेखनका मुख्य प्रकारहरू निम्नलिखित छन्:

1. लघुकथा

लघुकथा एक प्रकारको छोटो कथा हो जसमा एकै घटनाको वर्णन गरिन्छ। लघुकथा लेखनमा कम शब्दहरूमा धेरै अर्थ व्यक्त गर्ने गरिन्छ। लघुकथा लेखनमा पात्रहरूको संख्या कम हुन्छ र घटनाहरूको वर्णन सङ्क्षिप्त हुन्छ।

लघुकथा उदाहरण:

**उदाहरण: "अन्तिम यात्राको दिन"**
रातको अँधेरोमा, बुढो मान्छेले आफ्नो अन्तिम यात्राको तयारी गरिरहेका थिए। उनी आफ्नो पुरानो घडीलाई हातमा लिएर खडा भए। घडीले टिक-टिक गर्दै जाँदा उनी आफ्नो जीवनको सफरलाई स्मरण गरे। अन्तमा, उनी घडीलाई बन्द गरेर भने, "अब तिम्रो टिक-टिक पनि बन्द भयो।"

2. मध्यमकथा

मध्यमकथा लघुकथा भन्दा लामो र लामो कथा भन्दा छोटो हुन्छ। मध्यमकथा लेखनमा एक वा धेरै घटनाहरूको वर्णन गरिन्छ। मध्यमकथा लेखनमा पात्रहरूको संख्या र घटनाहरूको वर्णन लघुकथा भन्दा बढी हुन्छ।

मध्यमकथा उदाहरण:

**उदाहरण: "पहाडको रानी"**
सुन्दरी एक सुन्दर कन्या थिइन्। उनी पहाडको रानी भनेर चिनिन्थिन्। उनी आफ्नो सुन्दरताको कारणले गर्दा धेरै मान्छेहरूले उनीसँग विवाह गर्न चाहन्थे। तर सुन्दरीले कुनै पनि मान्छेसँग विवाह गर्न चाहेनिन्। एक दिन, एक योद्धाले उनीसँग विवाह गर्न आग्रह गरे। सुन्दरीले उनीसँग विवाह गर्न तयार भएकी थिइन्, तर शर्त राखिन् कि उनीले पहाडको रानीको रूपमा आफ्नो जीवन बिताउन पाउनु पर्छ। योद्धाले मान्नु भएपछि उनीहरूको विवाह भयो। तर, योद्धाले आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गरेर पहाडको रानीको रूपमा सुन्दरीको जीवनलाई कष्टकर बनायो। अन्तमा, सुन्दरीले आफ्नो जीवनको अन्त्य गरेकी थिइन्।

3. लामो कथा

लामो कथा एक प्रकारको लामो साहित्यिक विधा हो जसमा धेरै घटनाहरूको वर्णन गरिन्छ। लामो कथा लेखनमा पात्रहरूको संख्या र घटनाहरूको वर्णन धेरै हुन्छ। लामो कथा लेखनमा कथाको संरचना, पात्रहरूको विकास र घटनाहरूको क्रमबद्धता महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

कथा संरचना

कथा लेखनमा संरचना महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कथा संरचना निम्नलिखित भागहरूमा विभाजन गरिन्छ:

stateDiagram-v2
    [*] --> प्रस्तावना
    प्रस्तावना --> विकास
    विकास --> समापन
    समापन --> [*]
    
    state प्रस्तावना {
        [पात्रहरूको परिचय]
        [स्थान र समय]
    }
    
    state विकास {
        [घटनाहरूको क्रमबद्धता]
        [पात्रहरूको चरित्र विकास]
    }
    
    state समापन {
        [घटनाहरूको समाधान]
        [कथाको मुख्य सन्देश]
    }

कथा संरचनाको चरणहरू

1. प्रस्तावना (Introduction)

प्रस्तावना कथाको सुरुवात हुन्छ। यसमा पात्रहरूको परिचय, स्थान र समयको वर्णन गरिन्छ। प्रस्तावनाले कथाको मुख्य धार तयार पार्छ।

2. विकास (Development)

विकास कथाको मुख्य भाग हुन्छ। यसमा घटनाहरूको क्रमबद्ध वर्णन गरिन्छ। विकासमा पात्रहरूको चरित्र विकास, घटनाहरूको विकास र कथाको मुख्य धारको विकास हुन्छ।

3. समापन (Conclusion)

समापन कथाको अन्त्य हुन्छ। यसमा कथाको मुख्य घटनाको समाधान गरिन्छ। समापनमा पात्रहरूको भविष्य, घटनाहरूको परिणाम र कथाको मुख्य सन्देशको वर्णन गरिन्छ।

कथा संरचना उदाहरण:

**उदाहरण: "सुन्दर र सत्य"**
**प्रस्तावना:**
एक गाउँमा एक सुन्दर र सत्य कन्या थिइन्। उनी आफ्नो सुन्दरताको कारणले गर्दा धेरै मान्छेहरूले उनीसँग विवाह गर्न चाहन्थे। तर उनी सत्यताको कारणले गर्दा कुनै पनि मान्छेसँग विवाह गर्न चाहेनिन्।

**विकास:**
एक दिन, एक योद्धाले उनीसँग विवाह गर्न आग्रह गरे। उनीले सत्यताको कारणले गर्दा विवाह गर्न अस्वीकार गरेकी थिइन्। तर योद्धाले उनीसँग विवाह गर्ने लागि धेरै प्रयास गरे। अन्तमा, उनीले विवाह गर्न तयार भएकी थिइन्, तर शर्त राखिन् कि उनीले सत्यताको पालना गर्नु पर्छ।

**समापन:**
विवाह पछि, योद्धाले आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गरेर सत्यताको पालना गर्ने कुरा भुल्यो। अन्तमा, सुन्दर कन्याले आफ्नो सत्यताको कारणले गर्दा आफ्नो जीवनको अन्त्य गरेकी थिइन्।

कथा लेखनका नियमहरू

कथा लेखनमा निम्नलिखित नियमहरू पालना गर्नु पर्छ:

सङ्क्षिप्तता: कथा लेखनमा कम शब्दहरूमा धेरै अर्थ व्यक्त गर्नु पर्छ।
सत्यता: कथा लेखनमा सत्यताको पालना गर्नु पर्छ। कल्पनाको प्रयोग गर्न सकिन्छ, तर सत्यताको आधारमा लेख्नु पर्छ।
पात्रहरूको विकास: कथा लेखनमा पात्रहरूको चरित्र विकास गर्नु पर्छ। पात्रहरूको व्यवहार र चरित्रले कथाको प्रभावकारिता तयार पार्छ।
घटनाहरूको क्रमबद्धता: कथा लेखनमा घटनाहरूको क्रमबद्धता हुनु पर्छ। घटनाहरूको विकासले कथाको मुख्य धार तयार पार्छ।
शैली र भाषिक विशेषता: कथा लेखनमा शैली र भाषिक विशेषताहरूको प्रयोग गर्नु पर्छ। शब्दावली, वाक्यरचना र भाषिक विशेषताहरूले कथाको प्रभावकारिता तयार पार्छ।

कथा लेखनमा प्रयोग हुने शब्दहरू

कथा लेखनमा निम्नलिखित शब्दहरू प्रयोग गरिन्छ:

शब्द	विवरण
कथाकार	कथा लेख्ने व्यक्तिलाई कथाकार भनिन्छ।
पात्र	कथामा वर्णन गरिएका व्यक्तिहरूलाई पात्र भनिन्छ।
घटनाहरू	कथामा वर्णन गरिएका घटनाहरूलाई घटनाहरू भनिन्छ।
स्थान	कथामा घटनाहरू कहाँ घट्छन् भन्ने स्थानलाई स्थान भनिन्छ।
समय	कथामा घटनाहरू कुन समयमा घट्छन् भन्ने समयलाई समय भनिन्छ।
कथावस्तु	कथाको मुख्य विषयलाई कथावस्तु भनिन्छ।
शैली	कथाको लेखन शैलीलाई शैली भनिन्छ।

कथा लेखनका उदाहरणहरू

कथा लेखनका उदाहरणहरू निम्नलिखित छन्:

उदाहरण १: लघुकथा

**उदाहरण: "घडी"**
बुढो मान्छेले आफ्नो पुरानो घडीलाई हातमा लिएर खडा भए। घडीले टिक-टिक गर्दै जाँदा उनी आफ्नो जीवनको सफरलाई स्मरण गरे। अन्तमा, उनी घडीलाई बन्द गरेर भने, "अब तिम्रो टिक-टिक पनि बन्द भयो।"

उदाहरण २: मध्यमकथा

**उदाहरण: "पहाडको रानी"**
सुन्दरी एक सुन्दर कन्या थिइन्। उनी पहाडको रानी भनेर चिनिन्थिन्। उनी आफ्नो सुन्दरताको कारणले गर्दा धेरै मान्छेहरूले उनीसँग विवाह गर्न चाहन्थे। तर सुन्दरीले कुनै पनि मान्छेसँग विवाह गर्न चाहेनिन्। एक दिन, एक योद्धाले उनीसँग विवाह गर्न आग्रह गरे। सुन्दरीले उनीसँग विवाह गर्न तयार भएकी थिइन्, तर शर्त राखिन् कि उनीले पहाडको रानीको रूपमा आफ्नो जीवन बिताउन पाउनु पर्छ। योद्धाले मान्नु भएपछि उनीहरूको विवाह भयो। तर, योद्धाले आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गरेर पहाडको रानीको रूपमा सुन्दरीको जीवनलाई कष्टकर बनायो। अन्तमा, सुन्दरीले आफ्नो जीवनको अन्त्य गरेकी थिइन्।

कथा लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरू

कथा लेखनमा निम्नलिखित बुँदाहरूमा ध्यान दिनु पर्छ:

पात्रहरूको चरित्र विकास: पात्रहरूको चरित्र विकास गर्नु पर्छ। पात्रहरूको व्यवहार र चरित्रले कथाको प्रभावकारिता तयार पार्छ।
घटनाहरूको क्रमबद्धता: घटनाहरूको क्रमबद्धता हुनु पर्छ। घटनाहरूको विकासले कथाको मुख्य धार तयार पार्छ।
स्थान र समयको वर्णन: स्थान र समयको वर्णन गर्नु पर्छ। स्थान र समयले कथाको वातावरण तयार पार्छ।
शब्दावली र शैली: शब्दावली र शैलीको प्रयोग गर्नु पर्छ। शब्दावली र शैलीले कथाको प्रभावकारिता तयार पार्छ।
सङ्क्षिप्तता र सत्यता: सङ्क्षिप्तता र सत्यताको पालना गर्नु पर्छ। सङ्क्षिप्तता र सत्यताले कथाको प्रभावकारिता तयार पार्छ।

NEB परीक्षामा कथा सम्बन्धी प्रश्नहरू

NEB परीक्षामा कथा सम्बन्धी प्रश्नहरू निम्नलिखित प्रकारका हुन्छन्:

1. कथा लेखन

परीक्षामा कथा लेखनका लागि निम्नलिखित प्रकारका प्रश्नहरू आउँछन्:

एक लघुकथा लेख्नुहोस्।
एक मध्यमकथा लेख्नुहोस्।
एक लामो कथा लेख्नुहोस्।

उदाहरण:

"एक दिनको घटना" विषयमा एक लघुकथा लेख्नुहोस्।

2. कथा विश्लेषण

परीक्षामा कथा विश्लेषणका लागि निम्नलिखित प्रकारका प्रश्नहरू आउँछन्:

कथा विश्लेषण गर्नुहोस्।
कथा संरचना विश्लेषण गर्नुहोस्।
कथा पात्रहरू विश्लेषण गर्नुहोस्।

उदाहरण:

"पहाडको रानी" कथाको संरचना विश्लेषण गर्नुहोस्।

3. कथा प्रकारहरू

परीक्षामा कथा प्रकारहरूका लागि निम्नलिखित प्रकारका प्रश्नहरू आउँछन्:

कथा प्रकारहरूको परिचय दिनुहोस्।
लघुकथा र मध्यमकथा बीचको अन्तर स्पष्ट गर्नुहोस्।

उदाहरण:

लघुकथा र मध्यमकथा बीचको अन्तर स्पष्ट गर्नुहोस्।

Exam Tip

NEB परीक्षामा कथा सम्बन्धी प्रश्नहरूमा निम्नलिखित बुँदाहरूमा ध्यान दिनुहोस्:

कथा प्रकारहरू: लघुकथा, मध्यमकथा र लामो कथा बीचको अन्तर स्पष्ट गर्नुहोस्।
कथा संरचना: प्रस्तावना, विकास र समापनको महत्त्व बुझ्नुहोस्।
पात्रहरूको चरित्र विकास: पात्रहरूको चरित्र विकास गर्नुहोस्।
घटनाहरूको क्रमबद्धता: घटनाहरूको क्रमबद्धता हुनु पर्छ।
शब्दावली र शैली: शब्दावली र शैलीको प्रयोग गर्नुहोस्।
सङ्क्षिप्तता र सत्यता: सङ्क्षिप्तता र सत्यताको पालना गर्नुहोस्।

परीक्षामा कथा लेखन गर्दा सङ्क्षिप्तता, सत्यता र पात्रहरूको चरित्र विकासमा ध्यान दिनुहोस्। कथा लेखनमा शब्दावली र शैलीको प्रयोग गर्नुहोस् र घटनाहरूको क्रमबद्धता हुनु पर्छ।

TAKEAWAYS:

कथा लेखनमा पात्रहरू, घटनाहरू, स्थान र समयको वर्णन गर्नु पर्छ।
कथा लेखनका मुख्य प्रकारहरू लघुकथा, मध्यमकथा र लामो कथा हुन्।
कथा संरचना प्रस्तावना, विकास र समापनमा विभाजन गरिन्छ।
कथा लेखनमा सङ्क्षिप्तता, सत्यता र पात्रहरूको चरित्र विकास महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
NEB परीक्षामा कथा लेखन, विश्लेषण र प्रकारहरू सम्बन्धी प्रश्नहरू आउँछन्।
कथा लेखनमा शब्दावली र शैलीको प्रयोग गर्नुहोस् र घटनाहरूको क्रमबद्धता हुनु पर्छ।

Based on the NEB +2 Management syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 6.

Discussion

Loading…