नेपाली (Nepali)Unit 137 min read
जीवनी र संस्मरण: प्रकार, विशेषता र लेखन विधि
Unit 13 of नेपाली (Nepali): यस युनिटमा जीवनी र संस्मरणको परिभाषा, प्रकार, विशेषता, लेखन विधि र उदाहरणहरूको अध्ययन गरिन्छ। यसमा जीवनी र संस्मरणमा भिन्नता, लेखनका नियम र परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकारको समेत समावेश गरिएको छ।
TAKEAWAYS:
- जीवनी र संस्मरण दुवै व्यक्तिको जीवनसँग सम्बन्धित लेखन हुन्, तर जीवनी अर्को व्यक्तिको जीवनको वर्णन हुन्छ भने संस्मरण स्वयम् अनुभवको वर्णन हुन्छ।
- जीवनीमा तथ्यात्मकता र वस्तुनिष्ठता हुन्छ भने संस्मरणमा भावनात्मकता र व्यक्तिगत अनुभवको प्रাধान्यता हुन्छ।
- जीवनीमा व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवनको वर्णन गरिन्छ भने संस्मरणमा विशेष घटनाको वर्णन गरिन्छ।
- जीवनी लेखनमा तथ्यहरूको सङ्कलन र व्यवस्थित गर्नुपर्छ भने संस्मरणमा भावनाहरूको अभिव्यक्ति गर्नुपर्छ।
- जीवनी र संस्मरण दुवैमा कथ्य, वर्णन र भावनाको समन्वय हुनुपर्छ।
- परीक्षामा जीवनी र संस्मरणको लेखन, विश्लेषण र भिन्नता सम्बन्धी प्रश्नहरू आउने गर्दछ।
जीवनी र संस्मरण: परिभाषा र प्रकार
जीवनी (Biography)
जीवनी एक प्रकारको साहित्यिक रचना हो जसमा एक व्यक्तिको जीवनको वर्णन गरिन्छ। यसमा व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवनको विवरण, उपलब्धिहरू, संघर्षहरू र उपलब्धिहरूको वर्णन गरिन्छ। जीवनी लेखनमा तथ्यात्मकता र वस्तुनिष्ठता हुन्छ।
जीवनीका प्रकार
जीवनीका मुख्यतः दुई प्रकार हुन्छन्:
- आत्मजीवनी (Autobiography): यसमा व्यक्तिले आफ्नो जीवनको वर्णन गर्छ।
- परजीवनी (Biography): यसमा अर्को व्यक्तिको जीवनको वर्णन गरिन्छ।
संस्मरण (Memoir)
संस्मरण एक प्रकारको साहित्यिक रचना हो जसमा व्यक्तिले आफ्नो विशेष अनुभवहरूको वर्णन गर्छ। यसमा भावनात्मकता र व्यक्तिगत अनुभवको प्राधान्यता हुन्छ। संस्मरणमा विशेष घटनाहरूको वर्णन गरिन्छ जसले व्यक्तिको जीवनमा प्रभाव पार्छ।
संस्मरणका प्रकार
संस्मरणका मुख्यतः दुई प्रकार हुन्छन्:
- व्यक्तिगत संस्मरण (Personal Memoir): यसमा व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत अनुभवहरूको वर्णन गर्छ।
- सामूहिक संस्मरण (Collective Memoir): यसमा समूहको अनुभवहरूको वर्णन गरिन्छ।
जीवनी र संस्मरणमा भिन्नता
| विषयवस्तु | जीवनी | संस्मरण |
|---|---|---|
| परिभाषा | अर्को व्यक्तिको जीवनको वर्णन | स्वयम् अनुभवको वर्णन |
| लेखक | अर्को व्यक्तिको जीवनको लेखक हुन सक्छ | स्वयम् अनुभवको लेखक हुनुपर्छ |
| वस्तुनिष्ठता | तथ्यात्मक र वस्तुनिष्ठ | भावनात्मक र व्यक्तिगत |
| विषयवस्तु | व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवन | विशेष घटनाहरूको वर्णन |
| उदाहरण | महात्मा गाँधीको जीवनी | "मेरो अनुभव" (My Experience) |
जीवनी लेखनको विधि
जीवनी लेखनमा निम्नलिखित चरणहरू पालना गर्नुपर्छ:
- विषयवस्तुको चयन: जीवनी लेख्ने व्यक्तिको चयन गर्नुपर्छ।
- तथ्यहरूको सङ्कलन: व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मका तथ्यहरू सङ्कलन गर्नुपर्छ।
- विवरणको व्यवस्थित गर्नु: तथ्यहरूको व्यवस्थित गर्नुपर्छ।
- वर्णनको सजिलो बनाउनु: वर्णनलाई सजिलो र आकर्षक बनाउनुपर्छ।
- सम्पादन र सुधार: लेखनको अन्तिम चरणमा सम्पादन र सुधार गर्नुपर्छ।
जीवनी लेखनको उदाहरण
जीवनी: महात्मा गाँधी
महात्मा गाँधीको जन्म २ अक्टोबर १८६९ मा पोरबन्दर, गुजरातमा भएको थियो। उनको पूरा नाम मोहनदास करमचन्द गाँधी थियो। उनले लन्दनबाट कानुनको शिक्षा प्राप्त गरेका थिए। गाँधीजीले दक्षिण अफ्रिकामा नागरिक अधिकारको लागि लड्दा उनको राजनीतिक चेतना जागृत भएको थियो। भारत फर्किएपछि उनले असहयोग आन्दोलन, सविनय अवज्ञा आन्दोलन र भारत छोडो आन्दोलन जस्ता आन्दोलनहरूको नेतृत्व गरेका थिए। उनले अहिंसा र सत्याग्रहको सिद्धान्तलाई प्रचार गरेका थिए। गाँधीजीको हत्या ३० जनवरी १९४८ मा भएको थियो।
संस्मरण लेखनको विधि
संस्मरण लेखनमा निम्नलिखित चरणहरू पालना गर्नुपर्छ:
- अनुभवको चयन: लेख्ने अनुभवको चयन गर्नुपर्छ।
- भावनाहरूको अभिव्यक्ति: अनुभवसँग सम्बन्धित भावनाहरूको अभिव्यक्ति गर्नुपर्छ।
- वर्णनको सजिलो बनाउनु: वर्णनलाई सजिलो र आकर्षक बनाउनुपर्छ।
- विवरणको व्यवस्थित गर्नु: अनुभवहरूको व्यवस्थित गर्नुपर्छ।
- सम्पादन र सुधार: लेखनको अन्तिम चरणमा सम्पादन र सुधार गर्नुपर्छ।
संस्मरण लेखनको उदाहरण
संस्मरण: मेरो पहिलो विद्यालय
मेरो पहिलो विद्यालयको स्मरण गर्दा अझै पनि मन खुसी लाग्छ। म पाँच वर्षको थिएँ जब म पहिलो पटक विद्यालयमा गएको थिएँ। विद्यालयको भवन पुरानो थियो तर अन्दरको वातावरण धेरै खुसीदायक थियो। मेरो पहिलो शिक्षकको नाम श्रीमती शर्मा थियो। उनले हामी सबैलाई धेरै स्नेह र प्रोत्साहन दिएका थिए। विद्यालयमा हामीले अंग्रेजी, नेपाली र गणितको पढाइ गरेका थिए। मेरो पहिलो दिनमा म धेरै डराएको थिएँ तर शिक्षकको स्नेहले मलाई धेरै सहज महसुस गरायो। विद्यालयमा हामीले खेल्ने, गाउने र नाच्ने अवसर पनि पाएका थिए। मेरो पहिलो विद्यालयको स्मरण गर्दा अझै पनि मन खुसी लाग्छ।
जीवनी र संस्मरणमा प्रयोग हुने शब्दावली
| शब्दावली | अर्थ |
|---|---|
| आत्मजीवनी | स्वयम् आफ्नो जीवनको वर्णन |
| परजीवनी | अर्को व्यक्तिको जीवनको वर्णन |
| संस्मरण | विशेष अनुभवको वर्णन |
| वस्तुनिष्ठता | तथ्यहरूको सत्यता |
| भावनात्मकता | भावनाहरूको अभिव्यक्ति |
जीवनी र संस्मरणको लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरू
- तथ्यात्मकता: जीवनी लेखनमा तथ्यहरूको सत्यता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
- भावनात्मकता: संस्मरण लेखनमा भावनाहरूको अभिव्यक्ति गर्नुपर्छ।
- व्यवस्थितता: लेखनमा व्यवस्थितता राख्नुपर्छ।
- सजिलो भाषा: लेखनमा सजिलो र सरल भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ।
- सम्पादन: लेखनको अन्तिम चरणमा सम्पादन गर्नुपर्छ।
NEB बोर्डको प्रश्न शैली
NEB बोर्डमा जीवनी र संस्मरण सम्बन्धी प्रश्नहरू निम्न प्रकारका हुन्छन्:
- लेखन: जीवनी वा संस्मरण लेख्नु पर्ने प्रश्नहरू।
- विश्लेषण: जीवनी वा संस्मरणको विश्लेषण गर्नु पर्ने प्रश्नहरू।
- भिन्नता: जीवनी र संस्मरणमा भिन्नता बताउनु पर्ने प्रश्नहरू।
- उदाहरण: जीवनी वा संस्मरणको उदाहरण दिनु पर्ने प्रश्नहरू।
NEB बोर्डको प्रश्नहरूको उदाहरण
प्रश्न १: लेखन
जीवनी लेख्नुहोस्। उत्तर: जीवनी: प्रधानमन्त्री बिसेश्वर प्रसाद कोइराला
प्रधानमन्त्री बिसेश्वर प्रसाद कोइरालाको जन्म १९१४ मा भएको थियो। उनको जन्मस्थान बर्दिया जिल्लाको गोगरी गाउँ हो। उनले पढाइको लागि भारतको लाहोरमा गएका थिए। कोइरालाले नेपाली कांग्रेसको स्थापना गरेका थिए। उनले नेपालमा लोकतन्त्रको स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। उनले १९९० मा नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्रको स्थापना गरेका थिए। कोइरालाको निधन २००८ मा भएको थियो।
प्रश्न २: विश्लेषण
जीवनी र संस्मरणमा भिन्नता लेख्नुहोस्। उत्तर: जीवनी र संस्मरणमा निम्नलिखित भिन्नता हुन्छ:
- परिभाषा: जीवनीमा अर्को व्यक्तिको जीवनको वर्णन हुन्छ भने संस्मरणमा स्वयम् अनुभवको वर्णन हुन्छ।
- लेखक: जीवनीमा अर्को व्यक्तिको जीवनको लेखक हुन सक्छ भने संस्मरणमा स्वयम् अनुभवको लेखक हुनुपर्छ।
- वस्तुनिष्ठता: जीवनीमा तथ्यात्मकता र वस्तुनिष्ठता हुन्छ भने संस्मरणमा भावनात्मकता र व्यक्तिगत अनुभवको प्राधान्यता हुन्छ।
- विषयवस्तु: जीवनीमा व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मको जीवनको वर्णन गरिन्छ भने संस्मरणमा विशेष घटनाको वर्णन गरिन्छ।
प्रश्न ३: उदाहरण
जीवनीको एक उदाहरण दिनुहोस्। उत्तर: जीवनी: तारादेवी
तारादेवीको जन्म १९१४ मा भएको थियो। उनको जन्मस्थान बागमती अञ्चलको धादिङ जिल्लाको गाउँ हो। तारादेवी नेपाली साहित्यको एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन्। उनले नेपाली साहित्यमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएकी छिन्। उनको कविता र गीतहरू धेरै लोकप्रिय छन्। तारादेवीको निधन १९९१ मा भएको थियो।
Exam Tip
- लेखन: जीवनी वा संस्मरण लेख्ने प्रश्नहरूमा तथ्यहरूको सत्यता र व्यवस्थितता ध्यान दिनुहोस्।
- विश्लेषण: जीवनी र संस्मरणमा भिन्नता लेख्ने प्रश्नहरूमा तालिका बनाउनुहोस्।
- उदाहरण: जीवनी वा संस्मरणको उदाहरण दिने प्रश्नहरूमा वास्तविक व्यक्तिको जीवनको वर्णन गर्नुहोस्।
- भिन्नता: जीवनी र संस्मरणमा भिन्नता लेख्ने प्रश्नहरूमा परिभाषा, लेखक, वस्तुनिष्ठता र विषयवस्तुमा ध्यान दिनुहोस्।
अन्त्यमा, जीवनी र संस्मरण दुवै साहित्यिक रचना हुन् जसमा व्यक्तिको जीवन वा अनुभवको वर्णन गरिन्छ। यी दुवैमा तथ्यात्मकता, वस्तुनिष्ठता र भावनात्मकता हुनुपर्छ। परीक्षामा यी विषयहरूको लेखन, विश्लेषण र भिन्नता सम्बन्धी प्रश्नहरू आउने गर्दछ। तपाईंले यी विषयहरूको राम्रोसँग अध्ययन गर्नुहोस् र परीक्षामा राम्रो नतिजा लिनुहोस्।
Based on the NEB +2 Science syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 13.
Discussion
Loading…