नेपाली (Nepali)Unit 25 min read
शब्दनिर्माण: उपसर्ग, प्रत्यय र समास (शब्दको निर्माण प्रक्रिया)
Unit 2 of नेपाली (Nepali) explains how new words are formed using prefixes (उपसर्ग), suffixes (प्रत्यय), and compound words (समास). This note covers their definitions, types, rules, and practical examples with NEB-style exercises to master the topic.
TAKEAWAYS:
- उपसर्ग शब्दको आगाडि जडिन्छ र अर्थ परिवर्तन गर्छ (e.g., अ- + सुख = असुख)
- प्रत्यय शब्दको पछाडि जडिन्छ र शब्दको प्रकार परिवर्तन गर्छ (e.g., गाउँ + -इ = गाउँइ)
- समासमा दुई वा धेरै शब्दहरू मिलेर नयाँ अर्थ बनाउँछ (e.g., नाग + पशु = नागपशु)
- उपसर्ग र प्रत्ययको प्रयोग गलत भएमा अर्थ गलत हुन्छ, समासमा अर्थको परिवर्तन हुन्छ
- NEB परीक्षामा शब्दको निर्माण गर्ने क्षमता र शब्दको प्रकार पहिचान गर्ने प्रश्न आउँछ
- सामान्य र विशेषण शब्द बनाउने प्रत्ययहरू (e.g., -वाला, -पुर्ण) र क्रियापद बनाउने प्रत्ययहरू (e.g., -ना, -इ) फरक हुन्छन्
उपसर्ग: शब्दको आरम्भमा जडिने अङ्ग
उपसर्ग शब्दको आगाडि जडिने अङ्ग हो जसले शब्दको अर्थ परिवर्तन गर्छ। उपसर्ग जडिएपछि नयाँ शब्दको अर्थ मूल शब्दको विपरीत वा विशेष हुन्छ।
उपसर्गका प्रकारहरू
नेपालीमा उपसर्गका मुख्य प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
उपसर्ग जडाउने नियमहरू
- अर्थको परिवर्तन: उपसर्ग जडिएपछि मूल शब्दको अर्थ परिवर्तन हुन्छ।
- उदाहरण: सुख (खुशी) → असुख (दुःख)
- शब्दको प्रकार: उपसर्ग जडिएपछि शब्दको प्रकार परिवर्तन हुन सक्छ।
- उदाहरण: गाउँ (संज्ञा) → अगाउँ (विशेषण)
- उच्चारणको सजिलोता: उपसर्ग जडाउँदा उच्चारण सजिलो हुनुपर्छ।
- उदाहरण: अति + सुख = अत्यसुख (भन्दा अतिसुख गलत)
उपसर्ग जडाउने अभ्यास
प्रत्यय: शब्दको अन्तमा जडिने अङ्ग
प्रत्यय शब्दको पछाडि जडिने अङ्ग हो जसले शब्दको प्रकार परिवर्तन गर्छ। प्रत्यय जडिएपछि संज्ञा, विशेषण, क्रियापद वा क्रियाविशेषण बन्न सक्छ।
प्रत्ययका प्रकारहरू
प्रत्ययका मुख्य प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
प्रत्यय जडाउने नियमहरू
- शब्दको प्रकार परिवर्तन: प्रत्यय जडिएपछि शब्दको प्रकार परिवर्तन हुन्छ।
- उदाहरण: गाउँ (संज्ञा) → गाउँइ (क्रियापद)
- अर्थको विशेषता: प्रत्यय जडिएपछि शब्दको अर्थ विशेष हुन्छ।
- उदाहरण: सुख (खुशी) → सुखहीन (दुःखी)
- उच्चारणको सजिलोता: प्रत्यय जडाउँदा उच्चारण सजिलो हुनुपर्छ।
- उदाहरण: मधुर + -ता = मधुरता (भन्दा मधुरत गलत)
प्रत्यय जडाउने अभ्यास
समास: दुई वा धेरै शब्दहरूको मिलन
समासमा दुई वा धेरै शब्दहरू मिलेर नयाँ अर्थ बनाउँछ। समासमा शब्दहरूको अर्थ परिवर्तन हुन्छ र नयाँ शब्दको अर्थ मूल शब्दहरूको संयुक्त अर्थ हुन्छ।
समासका प्रकारहरू
समासका मुख्य प्रकारहरू निम्नानुसार छन्:
समासका नियमहरू
- अर्थको परिवर्तन: समासमा मूल शब्दहरूको अर्थ परिवर्तन हुन्छ।
- उदाहरण: नाग (सर्प) + पशु (जन्तु) = नागपशु (सर्पजन्तु)
- शब्दको प्रकार: समासमा नयाँ शब्दको प्रकार परिवर्तन हुन सक्छ।
- उदाहरण: गाउँ (संज्ञा) + घर (संज्ञा) = गाउँघर (संज्ञा)
- वाक्य रचना: समासका शब्दहरू वाक्यमा एकै शब्दको रूपमा प्रयोग हुन्छन्।
- उदाहरण: यथासम्भव (जसरी सम्भव होस्)
समास पहिचान गर्ने अभ्यास
उपसर्ग, प्रत्यय र समासको तुलना
उपसर्ग, प्रत्यय र समासको मुख्य अन्तरहरू निम्नानुसार छन्:
शब्दनिर्माणका अभ्यासहरू
अभ्यास १: उपसर्ग जडाउने
मूल शब्दहरू: सुख, ज्ञान, गति, खान, गाउँ उपसर्गहरू: अ-, अन-, अति-, अधि-, उप- नयाँ शब्दहरू बनाउनुहोस्:
- अ- + सुख = ?
- अन- + ज्ञान = ?
- अधि- + गति = ?
- उप- + खान = ?
- अ- + गाउँ = ?
उत्तर:
- असुख
- अज्ञान
- अधिगति
- उपखान
- अगाउँ
अभ्यास २: प्रत्यय जडाउने
मूल शब्दहरू: गाउँ, खान, सुख, मधुर, सुन्दर प्रत्ययहरू: -इ, -ना, -वाला, -ता, -हीन नयाँ शब्दहरू बनाउनुहोस्:
- गाउँ + -इ = ?
- खान + -ना = ?
- सुख + -वाला = ?
- मधुर + -ता = ?
- सुन्दर + -हीन = ?
उत्तर:
- गाउँइ
- खान्ना
- सुखवाला
- मधुरता
- सुन्दरी
अभ्यास ३: समास पहिचान गर्ने
निम्न शब्दहरूमा समास पहिचान गर्नुहोस् र त्यसको प्रकार बताउनुहोस्:
- नागपशु
- गाउँघर
- नीलकण्ठ
- यथासम्भव
- चतुर्भुज
उत्तर:
- द्वन्द्व समास (नाग + पशु)
- तत्पुरुष समास (गाउँ + घर)
- कर्मधारय समास (नील + कण्ठ)
- अव्ययीभाव समास (यथा + सम्भव)
- बहुव्रीहि समास (चतु: + भुजा)
NEB बोर्डको प्रश्नहरूको प्रकार
NEB परीक्षामा शब्दनिर्माणका प्रश्नहरू निम्न प्रकारका हुन्छन्:
शब्दको निर्माण गर्ने: उपसर्ग वा प्रत्यय जडाएर नयाँ शब्द बनाउनु।
- उदाहरण: अ- उपसर्ग जडाएर सुख शब्दबाट नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।
शब्दको प्रकार पहिचान गर्ने: उपसर्ग वा प्रत्यय जडिएको शब्दको प्रकार पहिचान गर्नु।
- उदाहरण: गाउँइ शब्दमा प्रत्यय जडिएको छ भने त्यसको प्रकार पहिचान गर्नुहोस्।
समासको प्रकार पहिचान गर्ने: समासका शब्दहरूको प्रकार पहिचान गर्नु।
- उदाहरण: नागपशु शब्दमा कुन प्रकारको समास छ भनेर लेख्नुहोस्।
शब्दको अर्थ विश्लेषण गर्ने: उपसर्ग, प्रत्यय वा समासका शब्दहरूको अर्थ विश्लेषण गर्नु।
- उदाहरण: अत्यसुख शब्दको अर्थ विश्लेषण गर्नुहोस्।
NEB बोर्डको प्रश्नहरूको नमूना
प्रश्न १: उपसर्ग जडाउने
निम्न शब्दहरूमा उपसर्ग जडाएर नयाँ शब्द बनाउनुहोस्:
- अ- उपसर्ग जडाएर ज्ञान शब्दबाट नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।
- अधि- उपसर्ग जडाएर गति शब्दबाट नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।
उत्तर:
- अज्ञान
- अधिगति
प्रश्न २: प्रत्यय जडाउने
निम्न शब्दहरूमा प्रत्यय जडाएर नयाँ शब्द बनाउनुहोस्:
- -वाला प्रत्यय जडाएर चामल शब्दबाट नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।
- -ता प्रत्यय जडाएर मधुर शब्दबाट नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।
उत्तर:
- चामलवाला
- मधुरता
प्रश्न ३: समास पहिचान गर्ने
निम्न शब्दहरूमा समास पहिचान गर्नुहोस् र त्यसको प्रकार लेख्नुहोस्:
- नीलकण्ठ
- यथासम्भव
उत्तर:
- कर्मधारय समास (नील + कण्ठ)
- अव्ययीभाव समास (यथा + सम्भव)
प्रश्न ४: शब्दको अर्थ विश्लेषण गर्ने
निम्न शब्दहरूको अर्थ विश्लेषण गर्नुहोस्:
- अत्यसुख
- गाउँघर
उत्तर:
- अत्यसुख = अति- (अत्यधिक) + सुख → अत्यधिक सुख
- गाउँघर = गाउँ (गाउँ) + घर (घर) → गाउँको घर
Exam Tip: परीक्षाको तयारी गर्ने सुझाव
- उपसर्ग र प्रत्ययको अभ्यास: दैनिक रूपमा उपसर्ग र प्रत्यय जडाएर शब्दहरू बनाउनुहोस्।
- समासका प्रकारहरू: समासका प्रकारहरू र उदाहरणहरू सिक्नुहोस् र अभ्यास गर्नुहोस्।
- शब्दको प्रकार पहिचान: उपसर्ग वा प्रत्यय जडिएको शब्दको प्रकार पहिचान गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
- अर्थको विश्लेषण: उपसर्ग, प्रत्यय वा समासका शब्दहरूको अर्थ विश्लेषण गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
- NEB बोर्डका प्रश्नहरू: NEB बोर्डका प्रश्नहरूको नमूना हल गर्नुहोस् र समयमा हल गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
- शब्दको प्रयोग: उपसर्ग, प्रत्यय र समासका शब्दहरूको प्रयोग गरी वाक्य बनाउनुहोस्।
Based on the NEB +2 Science syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 2.
Discussion
Loading…