नेपाली (Nepali)Unit 39 min read
पदयोग र पदसङ्गति: प्रकार, नियम र प्रयोग
Unit 3 of नेपाली (Nepali): यस युनिटमा पदयोग र पदसङ्गति कसरी हुन्छ, पदयोगका प्रकारहरू (सम्बन्ध, विसम्बन्ध, समास), पदसङ्गतिको नियम र प्रयोग, तथा वाक्यमा पदहरूको सङ्गति कसरी हुन्छ भन्ने विषयमा विस्तृत अध्ययन गरिन्छ।
TAKEAWAYS:
- पदयोग भनेको दुई वा दुई भन्दा बढी पदहरूको मिलन हो, जसले नयाँ अर्थ सिर्जना गर्दछ।
- पदयोगका मुख्य प्रकारहरू हुन्: सम्बन्ध, विसम्बन्ध र समास, जसमा समासलाई पनि पाँच प्रकारमा विभाजन गरिएको छ।
- पदसङ्गति भनेको वाक्यमा पदहरूको क्रम र सम्बन्ध हो, जसले वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्दछ।
- समासका प्रकारहरू (अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वन्द्व, द्विगु र बहुब्रीहि) र त्यसका उदाहरणहरू थाहा पाउनु आवश्यक छ।
- वाक्यमा पदहरूको सङ्गति कसरी हुन्छ भन्ने बुझ्नुले लेखन र व्याकरणीय त्रुटिहरूबाट बच्न मद्दत गर्दछ।
- NEB परीक्षामा पदयोग र पदसङ्गतिका उदाहरणहरू, प्रकारहरू र नियमहरूको आधारमा प्रश्नहरू आउने हुन्छन्।
पदयोग र पदसङ्गति: परिचय
नेपाली भाषामा वाक्य निर्माण गर्ने क्रममा दुई वा दुई भन्दा बढी पदहरूको मिलन हुन्छ, जसलाई पदयोग भनिन्छ। यसरी मिलेका पदहरूले नयाँ अर्थ सिर्जना गर्दछन्। उदाहरणका लागि, "घर" र "जानु" पदहरूको मिलनले "घर जानु" वाक्य सिर्जना गर्दछ। यसैगरी, पदहरूको क्रम र सम्बन्धलाई पदसङ्गति भनिन्छ, जसले वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्दछ।
पदयोगका प्रकारहरू
पदयोगका मुख्य तीन प्रकारहरू हुन्:
- सम्बन्ध: पदहरूको मिलनले नयाँ अर्थ सिर्जना गर्दछ, तर पदहरूको स्वतन्त्रता रहन्छ।
- उदाहरण: "घर जानु", "पढ्नु छ"।
- विसम्बन्ध: पदहरूको मिलनले नयाँ अर्थ सिर्जना गर्दैन, तर पदहरूको स्वतन्त्रता रहन्छ।
- उदाहरण: "घर घर", "पढ्नु पढ्नु" (यसमा दोहोरिएको अर्थ हुन्छ)।
- समास: पदहरूको मिलनले नयाँ अर्थ सिर्जना गर्दछ र पदहरूको स्वतन्त्रता समाप्त हुन्छ।
- उदाहरण: "घरजानु" (घर + जानु = घर जानु), "पढ्नुपढ्नु" (पढ्नु + पढ्नु = पढ्नुपढ्नु)।
समास: परिभाषा र प्रकारहरू
समास भनेको दुई वा दुई भन्दा बढी पदहरूको मिलन हो, जसले नयाँ अर्थ सिर्जना गर्दछ र पदहरूको स्वतन्त्रता समाप्त हुन्छ। समासका पाँच प्रकारहरू छन्:
१. अव्ययीभाव समास
यसमा पहिलो पद अव्यय हुन्छ र दोस्रो पद संज्ञा, सर्वनाम वा क्रिया हुन्छ। पहिलो पदले दोस्रो पदको विशेषणको रूपमा काम गर्दछ।
- रूप: पहिलो पद + दोस्रो पद = नयाँ पद
- उदाहरण:
- "अगाडि" + "बस्नु" = "अगाडिबस्नु" (अगाडि बस्नु)
- "पछाडि" + "जानु" = "पछाडिजानु" (पछाडि जानु)
२. तत्पुरुष समास
यसमा पहिलो पदले दोस्रो पदको विशेषण, कर्म, करण, अपादान वा सम्बन्धको रूपमा काम गर्दछ।
- रूप: दोस्रो पद + पहिलो पद = नयाँ पद
- उदाहरण:
- "घर" + "जानु" = "घरजानु" (घर जानु)
- "पुस्तक" + "पढ्नु" = "पुस्तकपढ्नु" (पुस्तक पढ्नु)
३. द्वन्द्व समास
यसमा दुई वा दुई भन्दा बढी पदहरूको मिलन हुन्छ, जसले विकल्प, समूह वा तुलना व्यक्त गर्दछ।
- रूप: पद१ + पद२ = नयाँ पद (यसमा "र", "अथवा", "सहित" जस्ता शब्दहरूको प्रयोग हुन्छ)
- उदाहरण:
- "राम" + "श्याम" = "रामश्याम" (राम र श्याम)
- "पढ्नु" + "लिख्नु" = "पढ्नुलिख्नु" (पढ्नु र लिख्नु)
४. द्विगु समास
यसमा पहिलो पद संख्यावाचक हुन्छ र दोस्रो पद संज्ञा हुन्छ। पहिलो पदले दोस्रो पदको संख्या व्यक्त गर्दछ।
- रूप: संख्यावाचक पद + संज्ञा = नयाँ पद
- उदाहरण:
- "दुई" + "घर" = "दुईघर" (दुई घर)
- "पाँच" + "पुस्तक" = "पाँचपुस्तक" (पाँच पुस्तक)
५. बहुब्रीहि समास
यसमा पहिलो पदले दोस्रो पदको विशेषणको रूपमा काम गर्दछ, तर नयाँ अर्थ सिर्जना हुन्छ।
- रूप: पहिलो पद + दोस्रो पद = नयाँ अर्थ (यसमा पहिलो पदले दोस्रो पदको विशेषणको रूपमा काम गर्दछ, तर नयाँ अर्थ सिर्जना हुन्छ)
- उदाहरण:
- "लम्बा" + "काय" = "लम्बाकाय" (लम्बा कायको मानिस)
- "सुन्दर" + "चेहरा" = "सुन्दरचेहरा" (सुन्दर चेहराको मानिस)
पदसङ्गति: परिभाषा र प्रकारहरू
पदसङ्गति भनेको वाक्यमा पदहरूको क्रम र सम्बन्ध हो। यसले वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्दछ। नेपाली भाषामा पदसङ्गतिका मुख्य प्रकारहरू हुन्:
१. कर्तृवाचक पदसङ्गति
यसमा कर्ता (कर्ता) पदले क्रियाको विषय व्यक्त गर्दछ।
- उदाहरण:
- "रामले पुस्तक पढ्यो" (राम कर्ता, पुस्तक पढ्नु क्रिया)
- "मेरोले काम गर्यो" (मेरो कर्ता, काम गर्नु क्रिया)
२. कर्मवाचक पदसङ्गति
यसमा कर्म (क्रियाको प्रभावित वस्तु) पदले क्रियाको प्रभावित वस्तु व्यक्त गर्दछ।
- उदाहरण:
- "रामले पुस्तक पढ्यो" (पुस्तक कर्म)
- "मेरोले काम गर्यो" (काम कर्म)
३. करणवाचक पदसङ्गति
यसमा करण (क्रियाको साधन) पदले क्रियाको साधन व्यक्त गर्दछ।
- उदाहरण:
- "रामले कलमले लेख्यो" (कलमले करण)
- "मेरोले चाकले सवारी गर्यो" (चाकले करण)
४. अपादानवाचक पदसङ्गति
यसमा अपादान (क्रियाको स्रोत) पदले क्रियाको स्रोत व्यक्त गर्दछ।
- उदाहरण:
- "रामले घरबाट आएको छ" (घरबाट अपादान)
- "मेरोले स्कुलबाट आएको छ" (स्कुलबाट अपादान)
५. सम्बन्धवाचक पदसङ्गति
यसमा सम्बन्ध (दुई वस्तुहरूको सम्बन्ध) पदले दुई वस्तुहरूको सम्बन्ध व्यक्त गर्दछ।
- उदाहरण:
- "रामको पुस्तक" (राम र पुस्तकको सम्बन्ध)
- "मेरो घर" (मेरो र घरको सम्बन्ध)
समासका प्रकारहरूको तुलना
| समासका प्रकार | रूप | उदाहरण | अर्थ |
|---|---|---|---|
| अव्ययीभाव समास | अव्यय + संज्ञा/सर्वनाम/क्रिया | अगाडिबस्नु | अगाडि बस्नु |
| तत्पुरुष समास | संज्ञा + संज्ञा/सर्वनाम/क्रिया | घरजानु | घर जानु |
| द्वन्द्व समास | पद१ + पद२ ("र", "अथवा") | रामश्याम | राम र श्याम |
| द्विगु समास | संख्यावाचक + संज्ञा | दुईघर | दुई घर |
| बहुब्रीहि समास | विशेषण + संज्ञा | लम्बाकाय | लम्बा कायको मानिस |
समासका उदाहरणहरू
अव्ययीभाव समास
- "अगाडि" + "बस्नु" = "अगाडिबस्नु" (अगाडि बस्नु)
- "पछाडि" + "जानु" = "पछाडिजानु" (पछाडि जानु)
तत्पुरुष समास
- "घर" + "जानु" = "घरजानु" (घर जानु)
- "पुस्तक" + "पढ्नु" = "पुस्तकपढ्नु" (पुस्तक पढ्नु)
द्वन्द्व समास
- "राम" + "श्याम" = "रामश्याम" (राम र श्याम)
- "पढ्नु" + "लिख्नु" = "पढ्नुलिख्नु" (पढ्नु र लिख्नु)
द्विगु समास
- "दुई" + "घर" = "दुईघर" (दुई घर)
- "पाँच" + "पुस्तक" = "पाँचपुस्तक" (पाँच पुस्तक)
बहुब्रीहि समास
- "लम्बा" + "काय" = "लम्बाकाय" (लम्बा कायको मानिस)
- "सुन्दर" + "चेहरा" = "सुन्दरचेहरा" (सुन्दर चेहराको मानिस)
पदसङ्गतिका उदाहरणहरू
कर्तृवाचक पदसङ्गति
- "रामले पुस्तक पढ्यो" (राम कर्ता)
- "मेरोले काम गर्यो" (मेरो कर्ता)
कर्मवाचक पदसङ्गति
- "रामले पुस्तक पढ्यो" (पुस्तक कर्म)
- "मेरोले काम गर्यो" (काम कर्म)
करणवाचक पदसङ्गति
- "रामले कलमले लेख्यो" (कलमले करण)
- "मेरोले चाकले सवारी गर्यो" (चाकले करण)
अपादानवाचक पदसङ्गति
- "रामले घरबाट आएको छ" (घरबाट अपादान)
- "मेरोले स्कुलबाट आएको छ" (स्कुलबाट अपादान)
सम्बन्धवाचक पदसङ्गति
- "रामको पुस्तक" (राम र पुस्तकको सम्बन्ध)
- "मेरो घर" (मेरो र घरको सम्बन्ध)
NEB परीक्षाको दृष्टिकोण
NEB परीक्षामा पदयोग र पदसङ्गतिका विषयमा निम्न प्रकारका प्रश्नहरू आउने गर्दछन्:
classDiagram
class समास {
+अव्ययीभाव समास
+तत्पुरुष समास
+द्वन्द्व समास
+द्विगु समास
+बहुब्रीहि समास
}
class पदसङ्गति {
+कर्तृवाचक पदसङ्गति
+कर्मवाचक पदसङ्गति
+करणवाचक पदसङ्गति
+अपादानवाचक पदसङ्गति
+सम्बन्धवाचक पदसङ्गति
}
समास --> "पदयोग" : समावेश
पदसङ्गति --> "पदयोग" : सम्बन्धित
समास : "पदहरूको मिलन"पदयोगका प्रकारहरूको वर्गीकरण१. परिभाषा र प्रकारहरू
- पदयोग र पदसङ्गतिका परिभाषा लेख्नुहोस्।
- समासका प्रकारहरू र त्यसका उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
२. उदाहरणहरू
- अव्ययीभाव समासका दुई उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
- तत्पुरुष समासका दुई उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
- द्वन्द्व समासका दुई उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
- द्विगु समासका दुई उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
- बहुब्रीहि समासका दुई उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
३. वाक्य विश्लेषण
- निम्न वाक्यहरूमा पदयोग र पदसङ्गति विश्लेषण गर्नुहोस्:
- "रामले पुस्तक पढ्यो"
- "मेरोले काम गर्यो"
- "घरबाट आएको छ"
४. समास विभाजन
- निम्न समासहरू विभाजन गर्नुहोस्:
- "अगाडिबस्नु"
- "घरजानु"
- "रामश्याम"
- "दुईघर"
- "लम्बाकाय"
NEB शैलीका प्रश्नहरू र उत्तरहरू
प्रश्न १: पदयोग र पदसङ्गतिका परिभाषा लेख्नुहोस्।
उत्तर:
- पदयोग: दुई वा दुई भन्दा बढी पदहरूको मिलन हो, जसले नयाँ अर्थ सिर्जना गर्दछ।
- पदसङ्गति: वाक्यमा पदहरूको क्रम र सम्बन्ध हो, जसले वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्दछ।
प्रश्न २: समासका प्रकारहरू र त्यसका उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर:
| समासका प्रकार | उदाहरण | अर्थ |
|---|---|---|
| अव्ययीभाव समास | अगाडिबस्नु | अगाडि बस्नु |
| तत्पुरुष समास | घरजानु | घर जानु |
| द्वन्द्व समास | रामश्याम | राम र श्याम |
| द्विगु समास | दुईघर | दुई घर |
| बहुब्रीहि समास | लम्बाकाय | लम्बा कायको मानिस |
प्रश्न ३: निम्न वाक्यहरूमा पदयोग र पदसङ्गति विश्लेषण गर्नुहोस्: "रामले पुस्तक पढ्यो"
उत्तर:
- पदयोग: "पुस्तक पढ्नु" (तत्पुरुष समास)
- पदसङ्गति:
- "रामले" (कर्तृवाचक पदसङ्गति)
- "पुस्तक" (कर्मवाचक पदसङ्गति)
प्रश्न ४: निम्न समासहरू विभाजन गर्नुहोस्: "अगाडिबस्नु"
उत्तर:
- "अगाडि" (अव्यय) + "बस्नु" (क्रिया) = अव्ययीभाव समास
प्रश्न ५: पदसङ्गतिका प्रकारहरू र त्यसका उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर:
| पदसङ्गतिका प्रकार | उदाहरण | अर्थ |
|---|---|---|
| कर्तृवाचक पदसङ्गति | रामले पुस्तक पढ्यो | राम कर्ता |
| कर्मवाचक पदसङ्गति | रामले पुस्तक पढ्यो | पुस्तक कर्म |
| करणवाचक पदसङ्गति | रामले कलमले लेख्यो | कलमले करण |
| अपादानवाचक पदसङ्गति | रामले घरबाट आएको छ | घरबाट अपादान |
| सम्बन्धवाचक पदसङ्गति | रामको पुस्तक | राम र पुस्तकको सम्बन्ध |
Exam Tip
NEB परीक्षामा पदयोग र पदसङ्गतिका विषयमा निम्न बिन्दुहरूमा ध्यान दिनुहोस्:
- परिभाषा र प्रकारहरू: पदयोग र पदसङ्गतिका परिभाषा र समासका प्रकारहरू सटिक रूपमा लेख्नुहोस्।
- उदाहरणहरू: प्रत्येक प्रकारका समासका कम्तीमा दुई उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
- वाक्य विश्लेषण: वाक्यहरूमा पदयोग र पदसङ्गति विश्लेषण गर्नुहोस्।
- समास विभाजन: समासहरू विभाजन गर्नुहोस् र त्यसका प्रकारहरू पहिचान गर्नुहोस्।
- पदसङ्गतिका प्रकारहरू: पदसङ्गतिका प्रकारहरू र त्यसका उदाहरणहरू लेख्नुहोस्।
यस युनिटमा ध्यानपूर्वक अध्ययन गर्नाले NEB परीक्षामा पूर्ण अङ्क प्राप्त गर्न मद्दत मिल्छ।
Based on the NEB +2 Science syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 3.
Discussion
Loading…