नेपाली (Nepali)Unit 510 min read

लेख्य चिह्नको प्रकार, प्रयोग र शुद्ध प्रयोग

Unit 5 of नेपाली (Nepali): यो नोट लेख्य चिह्नको परिभाषा, प्रकार (विरामचिह्न, संकेतचिह्न, अन्य चिह्न), प्रयोगको नियम, शुद्ध प्रयोगको नियम र नेपालीमा प्रयोग हुने प्रमुख लेख्य चिह्नहरूको विस्तृत अध्ययन गर्दछ। यसमा उदाहरण, तुलनात्मक तालिका र परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकार समेत समावेश छ।

Padhai · Based on the official syllabus and past papers
Updated 28 Sept 2026

TAKEAWAYS:

लेख्य चिह्नहरूको प्रयोगले वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्न र पठनमा सहजता ल्याउन मद्दत गर्दछ।
नेपालीमा प्रयोग हुने प्रमुख लेख्य चिह्नहरूमा विरामचिह्न (। , , ; : ! ? – – …), संकेतचिह्न (’ “ ” ‘ ’) र अन्य चिह्न (१२३, @, #) पर्दछन्।
विरामचिह्नको प्रयोग गलत हुनाले वाक्यको अर्थ परिवर्तन हुन सक्छ, जसले गर्दा अर्थगत त्रुटि हुन्छ।
शुद्ध लेख्य चिह्नको प्रयोग गर्नाले लेखनको गुणस्तर बढ्छ र परीक्षामा पूर्ण अङ्क लिन सहज हुन्छ।
नेपालीमा प्रयोग हुने संकेतचिह्नहरूको स्थान र प्रयोगको नियमहरू सिक्नु आवश्यक छ।
परीक्षामा लेख्य चिह्नको प्रयोगमा आधारित प्रश्नहरू (शुद्धिकरण, रिक्त स्थान पूर्ति, प्रयोगको नियम) आउने हुनाले यी नियमहरूको अभ्यास गर्नु पर्छ।

लेख्य चिह्नको परिभाषा

लेख्य चिह्नहरू लेखनमा प्रयोग गरिने विशेष चिह्नहरू हुन् जसले वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्न, पठनमा सहजता ल्याउन र लेखनलाई व्यवस्थित बनाउन मद्दत गर्दछन्। यी चिह्नहरूको प्रयोग गलत हुनाले वाक्यको अर्थ परिवर्तन हुन सक्छ। उदाहरणका लागि:

सही: म घर जान्छु। (विरामचिह्नको प्रयोग)
गलत: म घर जान्छु (विरामचिह्नको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

लेख्य चिह्नहरू मुख्यतया तीन प्रकारका हुन्छन्:

विरामचिह्न (Punctuation Marks)
संकेतचिह्न (Quotation Marks)
अन्य चिह्न (Other Symbols)

१. विरामचिह्न (Punctuation Marks)

विरामचिह्नहरू वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्न र पठनमा सहजता ल्याउन प्रयोग गरिन्छ। नेपालीमा प्रयोग हुने प्रमुख विरामचिह्नहरू र उनका प्रयोगका नियमहरू निम्नानुसार छन्:

१.१ पूर्णविराम (।)

परिभाषा: वाक्यको अन्त्यमा प्रयोग गरिने विरामचिह्न।
प्रयोग:
- स्वतन्त्र वाक्यको अन्त्यमा।
- उदाहरण: म स्कूल जान्छु। (वाक्यको अन्त्यमा)
- गलत प्रयोग: म स्कूल जान्छु, (पछाडि अन्य विरामचिह्नको प्रयोग गलत)

१.२ अल्पविराम (,)

परिभाषा: वाक्यभित्र एकै प्रकारका शब्दहरू, वाक्यांशहरू वा वाक्यहरूको बीचमा प्रयोग गरिने विरामचिह्न।
प्रयोग:
- एकै प्रकारका शब्दहरूको बीचमा: म खाना, फलफूल, र चिया खान्छु।
- वाक्यांशहरूको बीचमा: म स्कूल जान्छु, तर उ हुर्कदैन।
- गलत प्रयोग: म स्कूल जान्छु तर उ हुर्कदैन। (अल्पविरामको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

१.३ द्विविराम (:)

परिभाषा: वाक्यको भागलाई स्पष्ट पार्न वा उदाहरण दिने वाक्यको अगाडि प्रयोग गरिने विरामचिह्न।
प्रयोग:
- उदाहरण दिने वाक्यको अगाडि: मलाई थाहा छ: तपाईँले भनेको कुरा सत्य हो।
- सूची बनाउनु अघि: मलाई खानेकुरा खान मन पर्‍यो: दाल, भात, तरकारी।
- गलत प्रयोग: मलाई थाहा छ तपाईँले भनेको कुरा सत्य हो। (द्विविरामको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

१.४ एकविराम (;)

परिभाषा: सम्बन्धित वाक्यहरूको बीचमा प्रयोग गरिने विरामचिह्न।
प्रयोग:
- सम्बन्धित वाक्यहरूको बीचमा: म स्कूल जान्छु; तर उ हुर्कदैन।
- गलत प्रयोग: म स्कूल जान्छु तर उ हुर्कदैन। (एकविरामको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

१.५ प्रश्नवाचक चिह्न (?)

परिभाषा: प्रश्नसूचक वाक्यको अन्त्यमा प्रयोग गरिने विरामचिह्न।
प्रयोग:
- प्रश्नसूचक वाक्यको अन्त्यमा: तपाईँ कहाँ जानुहुन्छ?
- गलत प्रयोग: तपाईँ कहाँ जानुहुन्छ (प्रश्नवाचक चिह्नको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

१.६ विस्मयादिबोधक चिह्न (!)

परिभाषा: विस्मय, आश्चर्य वा आदेशसूचक वाक्यको अन्त्यमा प्रयोग गरिने विरामचिह्न।
प्रयोग:
- विस्मयसूचक वाक्यको अन्त्यमा: वाह! तपाईँले के गर्यौ?
- आदेशसूचक वाक्यको अन्त्यमा: चुप रह!
- गलत प्रयोग: वाह तपाईँले के गर्यौ (विस्मयादिबोधक चिह्नको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

१.७ अर्धविराम (–)

परिभाषा: वाक्यभित्रको ठूलो विरामको लागि प्रयोग गरिने चिह्न।
प्रयोग:
- वाक्यभित्रको ठूलो विरामको लागि: म स्कूल जान्छु – तर उ हुर्कदैन।
- गलत प्रयोग: म स्कूल जान्छु तर उ हुर्कदैन। (अर्धविरामको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

१.८ तिरहरा (…)

परिभाषा: वाक्यको बीचमा वा अन्त्यमा प्रयोग गरिने चिह्न जसले वाक्यको बीचमा विराम वा वाक्यको अन्त्यमा अस्पष्टता सूचित गर्दछ।
प्रयोग:
- वाक्यको बीचमा: म स्कूल जान्छु… तर उ हुर्कदैन।
- वाक्यको अन्त्यमा: म स्कूल जान्छु…
- गलत प्रयोग: म स्कूल जान्छु तर उ हुर्कदैन। (तिरहरा चिह्नको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

२. संकेतचिह्न (Quotation Marks)

संकेतचिह्नहरूले उद्धरण, संवाद वा विशेष शब्दहरूको लागि प्रयोग गरिन्छ। नेपालीमा प्रयोग हुने संकेतचिह्नहरू र उनका प्रयोगका नियमहरू निम्नानुसार छन्:

२.१ एककोष्ठक (‘ ’)

परिभाषा: एक शब्द वा वाक्यांशलाई उद्धृत गर्न प्रयोग गरिने चिह्न।
प्रयोग:
- एक शब्दको लागि: ‘नेपाली’ भाषाको नाम हो।
- वाक्यांशको लागि: उले भने: ‘म स्कूल जान्छु’।
- गलत प्रयोग: उले भने म स्कूल जान्छु। (एककोष्ठकको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

२.२ दुईकोष्ठक (“ ”)

परिभाषा: एक वाक्य वा ठूलो वाक्यांशलाई उद्धृत गर्न प्रयोग गरिने चिह्न।
प्रयोग:
- वाक्यको लागि: उले भने, “म स्कूल जान्छु।”
- उद्धरणको लागि: कविता भन्छ, “मेरो मनमा नेपालको चित्र अंकित छ।”
- गलत प्रयोग: उले भने म स्कूल जान्छु। (दुईकोष्ठकको अभावले अर्थ अस्पष्ट हुन्छ)

३. अन्य चिह्न (Other Symbols)

अन्य चिह्नहरूले संख्या, इमेल, वेबसाइट, सामाजिक सञ्जाल आदि सूचित गर्न प्रयोग गरिन्छ। नेपालीमा प्रयोग हुने प्रमुख अन्य चिह्नहरू र उनका प्रयोगका नियमहरू निम्नानुसार छन्:

३.१ अङ्कचिह्न (१२३, १०%)

परिभाषा: संख्या, प्रतिशत, तिथि आदि सूचित गर्न प्रयोग गरिने चिह्न।
प्रयोग:
- संख्या: मलाई १० वर्ष भएको छ।
- प्रतिशत: मलाई ९०% अङ्क आएको छ।
- तिथि: २०८० भदौ १ गते।

३.२ इमेल र वेबसाइट चिह्न (@, .com, .org)

परिभाषा: इमेल र वेबसाइटको लागि प्रयोग गरिने चिह्न।
प्रयोग:
- इमेल: मेरो इमेल address@example.com हो।
- वेबसाइट: मलाई www.example.org मा जानुहोस्।

३.३ ह्याशट्याग (#) र एट (@)

परिभाषा: सामाजिक सञ्जालमा प्रयोग गरिने चिह्न।
प्रयोग:
- ह्याशट्याग: #नेपालीभाषा
- एट: @nepaligovernment

लेख्य चिह्नको प्रयोगमा गल्तीहरू र सुधार

लेख्य चिह्नको प्रयोगमा गल्तीहरूले वाक्यको अर्थ अस्पष्ट पार्न सक्छ। निम्न तालिकामा केही सामान्य गल्तीहरू र उनका सुधारहरू देखाइएको छ:

गल्ती	सुधार	स्पष्टीकरण
म स्कूल जान्छु,	म स्कूल जान्छु।	पूर्णविरामको प्रयोग गर्नु पर्छ।
म स्कूल जान्छु तर उ हुर्कदैन।	म स्कूल जान्छु; तर उ हुर्कदैन।	सम्बन्धित वाक्यहरूको बीचमा एकविराम प्रयोग गर्नु पर्छ।
उले भने म स्कूल जान्छु।	उले भने, “म स्कूल जान्छु”।	उद्धरणको लागि दुईकोष्ठक प्रयोग गर्नु पर्छ।
मलाई १० वर्ष भएको छ।	मलाई १० वर्ष भएको छ।	अङ्कचिह्नको प्रयोग सही छ।
मलाई ९० अङ्क आएको छ।	मलाई ९०% अङ्क आएको छ।	प्रतिशत सूचित गर्न प्रतिशत चिह्न प्रयोग गर्नु पर्छ।

लेख्य चिह्नको प्रयोगमा उदाहरणहरू

उदाहरण १: विरामचिह्नको प्रयोग

वाक्य: म स्कूल जान्छु तर उ हुर्कदैन।
सुधार: म स्कूल जान्छु; तर उ हुर्कदैन।
स्पष्टीकरण: सम्बन्धित वाक्यहरूको बीचमा एकविराम प्रयोग गर्नु पर्छ।

उदाहरण २: संकेतचिह्नको प्रयोग

वाक्य: उले भने म स्कूल जान्छु।
सुधार: उले भने, “म स्कूल जान्छु”।
स्पष्टीकरण: उद्धरणको लागि दुईकोष्ठक प्रयोग गर्नु पर्छ।

उदाहरण ३: अङ्कचिह्नको प्रयोग

वाक्य: मलाई १० वर्ष भएको छ।
सुधार: मलाई १० वर्ष भएको छ। (सही नै)
स्पष्टीकरण: अङ्कचिह्नको प्रयोग सही छ।

लेख्य चिह्नको प्रयोगमा तुलनात्मक तालिका

निम्न तालिकामा नेपाली र अंग्रेजीमा प्रयोग हुने प्रमुख लेख्य चिह्नहरूको तुलना गरिएको छ:

नेपाली चिह्न	अंग्रेजी चिह्न	प्रकार	प्रयोग
।	.	पूर्णविराम	वाक्यको अन्त्यमा
,	,	अल्पविराम	शब्दहरूको बीचमा
:	:	द्विविराम	उदाहरण दिने वाक्यको अगाडि
;	;	एकविराम	सम्बन्धित वाक्यहरूको बीचमा
?	?	प्रश्नवाचक चिह्न	प्रश्नसूचक वाक्यको अन्त्यमा
!	!	विस्मयादिबोधक चिह्न	विस्मयसूचक वाक्यको अन्त्यमा
–	–	अर्धविराम	वाक्यभित्रको ठूलो विरामको लागि
…	…	तिरहरा	वाक्यको बीचमा वा अन्त्यमा
‘ ’	‘ ’	एककोष्ठक	एक शब्द वा वाक्यांश उद्धृत गर्न
“ ”	“ ”	दुईकोष्ठक	वाक्य वा ठूलो वाक्यांश उद्धृत गर्न

लेख्य चिह्नको प्रयोगमा अभ्यास प्रश्नहरू

प्रश्न १: रिक्त स्थान पूर्ति गर्नुहोस्

म स्कूल जान्छु ______ तर उ हुर्कदैन।
- उत्तर: ;
उले भने, “म स्कूल जान्छु” ______।
- उत्तर: ।
मलाई ______ १० वर्ष भएको छ।
- उत्तर: (रिक्त स्थानमा कुनै चिह्न नपर्ने)

प्रश्न २: शुद्धिकरण गर्नुहोस्

म स्कूल जान्छु तर उ हुर्कदैन।
- सुधार: म स्कूल जान्छु; तर उ हुर्कदैन।
उले भने म स्कूल जान्छु।
- सुधार: उले भने, “म स्कूल जान्छु”।

प्रश्न ३: लेख्य चिह्नको प्रयोग गरी वाक्यहरू बनाउनुहोस्

मलाई थाहा छ तपाईँले भनेको कुरा सत्य हो।
- सुधार: मलाई थाहा छ: तपाईँले भनेको कुरा सत्य हो।
वाह तपाईँले के गर्यौ।
- सुधार: वाह! तपाईँले के गर्यौ?

लेख्य चिह्नको प्रयोगमा नेब बोर्डको प्रश्न प्रकार

नेपाली विषयको परीक्षामा लेख्य चिह्नको प्रयोगमा आधारित प्रश्नहरू निम्न प्रकारका हुन्छन्:

रिक्त स्थान पूर्ति: वाक्यमा रिक्त स्थान भएको हुन्छ र तपाईँले उचित लेख्य चिह्न प्रयोग गरी रिक्त स्थान पूर्ति गर्नु पर्छ।
- उदाहरण: म स्कूल जान्छु ______ तर उ हुर्कदैन।
  - उत्तर: ;
शुद्धिकरण: गलत लेख्य चिह्न प्रयोग गरिएको वाक्यहरूको शुद्धिकरण गर्नु पर्छ।
- उदाहरण: उले भने म स्कूल जान्छु।
  - सुधार: उले भने, “म स्कूल जान्छु”।
विरामचिह्नको प्रयोग: वाक्यहरूमा उचित विरामचिह्न प्रयोग गरी वाक्यहरूको अर्थ स्पष्ट पार्नु पर्छ।
- उदाहरण: म स्कूल जान्छु तर उ हुर्कदैन।
  - सुधार: म स्कूल जान्छु; तर उ हुर्कदैन।
लेख्य चिह्नको प्रकार पहिचान: वाक्यहरूमा प्रयोग गरिएका लेख्य चिह्नहरूको प्रकार पहिचान गर्नु पर्छ।
- उदाहरण: मलाई थाहा छ: तपाईँले भनेको कुरा सत्य हो।
  - उत्तर: द्विविराम (:)

Exam Tip

नेपाली विषयको परीक्षामा लेख्य चिह्नको प्रयोगमा आधारित प्रश्नहरू आउने हुनाले यी नियमहरूको अभ्यास गर्नु अत्यावश्यक छ। परीक्षामा यस्ता प्रश्नहरूको प्रकार निम्नानुसार हुन्छ:

रिक्त स्थान पूर्ति: वाक्यमा रिक्त स्थान भएको हुन्छ र तपाईँले उचित लेख्य चिह्न प्रयोग गरी रिक्त स्थान पूर्ति गर्नु पर्छ। यस्ता प्रश्नहरूमा ध्यान दिनुहोस्:
- वाक्यको अन्त्यमा पूर्णविराम (।) प्रयोग गर्नुहोस्।
- सम्बन्धित वाक्यहरूको बीचमा एकविराम (;) प्रयोग गर्नुहोस्।
- उद्धरणको लागि दुईकोष्ठक (“ ”) प्रयोग गर्नुहोस्।
शुद्धिकरण: गलत लेख्य चिह्न प्रयोग गरिएको वाक्यहरूको शुद्धिकरण गर्नु पर्छ। यस्ता प्रश्नहरूमा:
- वाक्यको अन्त्यमा उचित विरामचिह्न प्रयोग गर्नुहोस्।
- उद्धरणमा उचित संकेतचिह्न प्रयोग गर्नुहोस्।
- अङ्कचिह्नको प्रयोग सही गर्नुहोस्।
विरामचिह्नको प्रयोग: वाक्यहरूमा उचित विरामचिह्न प्रयोग गरी वाक्यहरूको अर्थ स्पष्ट पार्नु पर्छ। यस्ता प्रश्नहरूमा:
- वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्न उचित विरामचिह्न प्रयोग गर्नुहोस्।
- वाक्यहरूको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्न एकविराम (;) प्रयोग गर्नुहोस्।
लेख्य चिह्नको प्रकार पहिचान: वाक्यहरूमा प्रयोग गरिएका लेख्य चिह्नहरूको प्रकार पहिचान गर्नु पर्छ। यस्ता प्रश्नहरूमा:
- वाक्यमा प्रयोग गरिएका लेख्य चिह्नहरूको नाम लेख्नुहोस्।
- उनीहरूको प्रयोगको नियमहरू सिक्नुहोस्।

अभ्यासका लागि यी प्रकारका प्रश्नहरूको अभ्यास गर्नुहोस् र लेख्य चिह्नको प्रयोगमा निपुण हुनुहोस्।

Based on the NEB +2 Science syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 5.

Discussion

Loading…