Compulsory NepaliUnit 39 min read
शब्द रचना: शब्दको प्रकार, रचना र प्रयोग
Unit 3 of Compulsory Nepali: यो इकाई नेपाली भाषामा शब्दको प्रकार, शब्दको रचना, उपसर्ग, प्रत्यय, समास र शब्दको प्रयोगसँग सम्बन्धित विषयवस्तुको अध्ययन गर्दछ। यसमा शब्दको निर्माण प्रक्रियाबाट शब्दको प्रयोगसम्मका विषयहरू समावेश छन्।
TAKEAWAYS:
- शब्दको प्रकार (प्रकृत, तत्सम, देशज, विदेशी) र त्यसको प्रयोगको ज्ञान हुनु आवश्यक छ।
- उपसर्ग र प्रत्ययको प्रयोगले नयाँ शब्दको निर्माण गर्न सकिन्छ।
- समासको प्रकार (अवयवी, तत्पुरुष, द्वन्द्व, द्विगु, बहुब्रीहि) र त्यसको प्रयोगको ज्ञान हुनु आवश्यक छ।
- शब्दको प्रयोगमा शुद्धता र सङ्गतता कायम गर्नुपर्छ।
- शब्दको रचनामा संस्कृत, प्राकृत, देशज र विदेशी शब्दको प्रयोगको महत्त्व छ।
- शब्दको प्रयोगले अर्थको स्पष्टता र प्रभावकारिता बढाउँछ।
शब्दको परिचय
शब्दको परिचय गर्दा, शब्दलाई भाषाको मूल इकाई भनिन्छ। शब्दको प्रयोगले अर्थको निर्माण गर्दछ र वाक्यको निर्माण गर्ने आधार बन्ने गर्दछ। नेपाली भाषामा शब्दको रचना विभिन्न स्रोतबाट भएको हुन्छ। नेपाली भाषामा शब्दको प्रकारलाई मुख्य रूपमा चार भागमा विभाजन गरिएको छ:
- प्रकृत शब्द: प्राचीन भारतमा बोलिने प्राकृत भाषाबाट आएका शब्दहरू।
- तत्सम शब्द: संस्कृत भाषाबाट आएका शब्दहरू।
- देशज शब्द: नेपालमा स्वदेशी रूपमा विकास भएका शब्दहरू।
- विदेशी शब्द: अन्य भाषाबाट आएका शब्दहरू।
शब्दको प्रकार र उदाहरण
| शब्दको प्रकार | उदाहरण | विवरण |
|---|---|---|
| प्रकृत | गाउँ, घर, बाटो | प्राचीन भारतमा बोलिने प्राकृत भाषाबाट आएका शब्दहरू। |
| तत्सम | विद्यालय, पुस्तक, अध्ययन | संस्कृत भाषाबाट आएका शब्दहरू। |
| देशज | चिसो, गर्मी, चाको | नेपालमा स्वदेशी रूपमा विकास भएका शब्दहरू। |
| विदेशी | कम्प्युटर, इन्जिनियर, टेलिभिजन | अन्य भाषाबाट आएका शब्दहरू (अङ्ग्रेजी, फ्रेन्च, चिनियाँ आदि)। |
उपसर्ग र प्रत्यय
शब्दको रचनामा उपसर्ग र प्रत्ययको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। उपसर्ग शब्दको आरम्भमा जोडिन्छ भने प्रत्यय शब्दको अन्त्यमा जोडिन्छ।
उपसर्ग
उपसर्ग शब्दको आरम्भमा जोडिने अंश हो। यसले शब्दको अर्थ परिवर्तन गर्दछ। उदाहरण:
- अ- : अज्ञात, अचेतना
- अन- : अनुचित, अनुपस्थित
- अप- : अपमान, अपराध
- उप- : उपहार, उपस्थिति
- प्र- : प्रारम्भ, प्रधान
प्रत्यय
प्रत्यय शब्दको अन्त्यमा जोडिने अंश हो। यसले शब्दको अर्थ विस्तार गर्दछ। उदाहरण:
| प्रत्यय | शब्द | नयाँ शब्द | अर्थ |
|---|---|---|---|
| -ता | शुद्ध | शुद्धता | शुद्धता, पवित्रता |
| -ता | सत्य | सत्यता | सत्यता, सच्चाई |
| -ता | नैतिक | नैतिकता | नैतिकता, नैतिकता |
| -ता | स्वतन्त्र | स्वतन्त्रता | स्वतन्त्रता, स्वाधीनता |
| -ता | स्वस्थ | स्वस्थता | स्वस्थता, स्वास्थ्य |
| -ता | शान्त | शान्तता | शान्तता, शान्ति |
| -ता | धार्मिक | धार्मिकता | धार्मिकता, धार्मिकता |
| -ता | सांस्कृतिक | सांस्कृतिकता | सांस्कृतिकता, संस्कृति |
| -ता | राजनीतिक | राजनीतिकता | राजनीतिकता, राजनीति |
| -ता | आर्थिक | आर्थिकता | आर्थिकता, अर्थशास्त्र |
| -ता | सामाजिक | सामाजिकता | सामाजिकता, समाज |
| -ता | शैक्षिक | शैक्षिकता | शैक्षिकता, शिक्षा |
| -ता | वैज्ञानिक | वैज्ञानिकता | वैज्ञानिकता, विज्ञान |
| -ता | कलात्मक | कलात्मकता | कलात्मकता, कला |
| -ता | साहित्यिक | साहित्यिकता | साहित्यिकता, साहित्य |
उपसर्ग र प्रत्ययको प्रयोग
उपसर्ग र प्रत्ययको प्रयोगले नयाँ शब्दको निर्माण गर्न सकिन्छ। उदाहरण:
- अ- + गम = अगम (अनुपस्थित)
- अ- + ज्ञान = अज्ञान (ज्ञान नभएको)
- अ- + शिक्षा = अशिक्षा (शिक्षा नभएको)
- अ- + विश्वास = अविश्वास (विश्वास नभएको)
- अ- + धर्म = अधर्म (धर्म विपरीत)
- अ- + सभ्यता = असभ्यता (सभ्यता विपरीत)
- अ- + संस्कृति = असंस्कृति (संस्कृति विपरीत)
समास
समास शब्दको संयोग हो। यसमा दुई वा दुई भन्दा बढी शब्दहरूको संयोग भई एक नयाँ शब्दको निर्माण हुन्छ। समासको प्रकारहरू:
समासको प्रकार र उदाहरण
| समासको प्रकार | उदाहरण | विवरण |
|---|---|---|
| अवयवी समास | नीलकण्ठ, नीलकमल | दुई शब्दहरूको संयोग भई एक नयाँ शब्दको निर्माण हुन्छ। |
| तत्पुरुष समास | विद्यालय, पुस्तकालय | पहिलो शब्दको अर्थ दोस्रो शब्दमा निर्भर हुन्छ। |
| द्वन्द्व समास | रामलक्ष्मण, माता-पिता | दुई शब्दहरूको मध्ये एक वा दुई शब्दहरूको संयोग हुन्छ। |
| द्विगु समास | त्रिभुवन, पञ्चायत | पहिलो शब्दको संख्याबोधक हुन्छ र दोस्रो शब्दको विशेषण हुन्छ। |
| बहुब्रीहि समास | नीलकण्ठ, नीलकमल | दुई शब्दहरूको संयोग भई एक नयाँ अर्थको निर्माण हुन्छ। |
अवयवी समास
अवयवी समासमा दुई शब्दहरूको संयोग भई एक नयाँ शब्दको निर्माण हुन्छ। उदाहरण:
- नीलकण्ठ = नील + कण्ठ
- नीलकमल = नील + कमल
- पीताम्बर = पीत + अम्बर
तत्पुरुष समास
तत्पुरुष समासमा पहिलो शब्दको अर्थ दोस्रो शब्दमा निर्भर हुन्छ। उदाहरण:
- विद्यालय = विद्या + आलय (विद्याको स्थान)
- पुस्तकालय = पुस्तक + आलय (पुस्तकको स्थान)
- घरवास = घर + वास (घरमा बस्ने)
द्वन्द्व समास
द्वन्द्व समासमा दुई शब्दहरूको मध्ये एक वा दुई शब्दहरूको संयोग हुन्छ। उदाहरण:
- रामलक्ष्मण = राम + लक्ष्मण
- माता-पिता = माता + पिता
- दिनरात = दिन + रात
द्विगु समास
द्विगु समासमा पहिलो शब्दको संख्याबोधक हुन्छ र दोस्रो शब्दको विशेषण हुन्छ। उदाहरण:
- त्रिभुवन = तीन + भुवन (तीन भुवन)
- पञ्चायत = पाँच + आयत (पाँचको समूह)
- त्रिकाल = तीन + काल (तीन समय)
बहुब्रीहि समास
बहुब्रीहि समासमा दुई शब्दहरूको संयोग भई एक नयाँ अर्थको निर्माण हुन्छ। उदाहरण:
- नीलकण्ठ = नील कण्ठ भएको (शिवजी)
- नीलकमल = नील कमल (कमलको नील रंग)
- पीताम्बर = पीत अम्बर (पीत रंगको वस्त्र)
शब्दको प्रयोग
शब्दको प्रयोगमा शुद्धता र सङ्गतता कायम गर्नुपर्छ। शब्दको प्रयोगले अर्थको स्पष्टता र प्रभावकारिता बढाउँछ। शब्दको प्रयोगमा निम्नलिखित बिन्दुहरू ध्यानमा राख्नुपर्छ:
- शुद्धता: शब्दको अर्थ र प्रयोगमा शुद्धता कायम गर्नुपर्छ।
- सङ्गतता: शब्दको प्रयोगको सन्दर्भमा सङ्गतता कायम गर्नुपर्छ।
- प्रभावकारिता: शब्दको प्रयोगले अर्थको स्पष्टता र प्रभावकारिता बढाउँछ।
शब्दको प्रयोगका उदाहरणहरू
शिक्षा क्षेत्रमा:
- शिक्षक = शिक्षा दिने व्यक्तिलाई भनिन्छ।
- शिक्षार्थी = शिक्षा लिने व्यक्तिलाई भनिन्छ।
सामाजिक क्षेत्रमा:
- सामाजिक कार्यकर्ता = समाजमा कार्य गर्ने व्यक्तिलाई भनिन्छ।
- सामाजिक कार्यक्रम = समाजमा लागू हुने कार्यक्रमलाई भनिन्छ।
आर्थिक क्षेत्रमा:
- आर्थिक विकास = देशको आर्थिक वृद्धिलाई भनिन्छ।
- आर्थिक संकट = देशको आर्थिक समस्यालाई भनिन्छ।
In the real world
नेपाली भाषामा शब्दको रचना र प्रयोगको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। यसमा विभिन्न क्षेत्रहरूमा शब्दको प्रयोगका उदाहरणहरू छन्:
eSewa र Khalti:
- eSewa र Khalti जस्ता डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमा प्रयोग हुने शब्दहरूको रचना र प्रयोगले प्रयोगकर्ताहरूलाई सहजता प्रदान गर्दछ। उदाहरणका लागि, "भुक्तानी" शब्दको प्रयोगले प्रयोगकर्ताहरूलाई भुक्तानी प्रक्रियाको स्पष्टता प्रदान गर्दछ।
Ncell र NTC:
- Ncell र NTC जस्ता संचार कम्पनीहरूले आफ्ना सेवाहरूको वर्णन गर्न शब्दको प्रयोग गर्दछन्। उदाहरणका लागि, "सिम कार्ड" शब्दको प्रयोगले प्रयोगकर्ताहरूलाई सिम कार्डको महत्त्व र प्रयोगको स्पष्टता प्रदान गर्दछ।
Nepse (नेपाल स्टक एक्स्चेन्ज):
- Nepse जस्ता स्टक एक्स्चेन्जमा "शेयर बाजार", "स्टक" र "भ्यालु" जस्ता शब्दहरूको प्रयोगले निवेशकहरूको लागि स्पष्टता र सहजता प्रदान गर्दछ। उदाहरणका लागि, "शेयर खरिद" शब्दको प्रयोगले निवेशकहरूले शेयर खरिद गर्ने प्रक्रियाको स्पष्टता प्रदान गर्दछ।
Pathao र Daraz:
- Pathao र Daraz जस्ता एपहरूमा "आर्डर", "डिलिभरी" र "पेमेंट" जस्ता शब्दहरूको प्रयोगले प्रयोगकर्ताहरूलाई सेवा प्राप्त गर्ने प्रक्रियाको स्पष्टता प्रदान गर्दछ। उदाहरणका लागि, "आर्डर पुष्टि" शब्दको प्रयोगले प्रयोगकर्ताहरूलाई आर्डरको स्थितिको स्पष्टता प्रदान गर्दछ।
बैंकहरूमा:
- बैंकहरूमा "लोन", "ब्याज दर", "जम्मा" र "ब्याज" जस्ता शब्दहरूको प्रयोगले ग्राहकहरूको लागि स्पष्टता र सहजता प्रदान गर्दछ। उदाहरणका लागि, "लोन रकम" शब्दको प्रयोगले ग्राहकहरूले लोन लिने रकमको स्पष्टता प्रदान गर्दछ।
शब्दको रचना र प्रयोगमा प्रयोग हुने उदाहरणहरू
eSewa एपमा शब्दको प्रयोग
eSewa एपमा "भुक्तानी" शब्दको प्रयोगले प्रयोगकर्ताहरूलाई भुक्तानी प्रक्रियाको स्पष्टता प्रदान गर्दछ। उदाहरणका लागि, प्रयोगकर्ताले "भुक्तानी गर्नुहोस्" बटन क्लिक गरेपछि भुक्तानी प्रक्रियाको सुरुवात हुन्छ।
Daraz एपमा शब्दको प्रयोग
Daraz एपमा "आर्डर" शब्दको प्रयोगले प्रयोगकर्ताहरूलाई आर्डर गर्ने प्रक्रियाको स्पष्टता प्रदान गर्दछ। उदाहरणका लागि, प्रयोगकर्ताले "आर्डर गर्नुहोस्" बटन क्लिक गरेपछि आर्डर प्रक्रियाको सुरुवात हुन्छ।
बैंकमा लोन प्रक्रियामा शब्दको प्रयोग
बैंकमा "लोन" शब्दको प्रयोगले ग्राहकहरूले लोन लिने प्रक्रियाको स्पष्टता प्रदान गर्दछ। उदाहरणका लागि, ग्राहकले "लोन आवेदन" भर्नुपर्छ भने बैंकले "लोन स्वीकृति" गर्न सक्छ।
Exam tip
यस इकाईमा परीक्षामा निम्नलिखित बिन्दुहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:
- शब्दको प्रकार: शब्दको प्रकार (प्रकृत, तत्सम, देशज, विदेशी) र त्यसको उदाहरणहरूको ज्ञान हुनु आवश्यक छ।
- उपसर्ग र प्रत्यय: उपसर्ग र प्रत्ययको प्रकार र त्यसको प्रयोगको ज्ञान हुनु आवश्यक छ।
- समास: समासको प्रकार (अवयवी, तत्पुरुष, द्वन्द्व, द्विगु, बहुब्रीहि) र त्यसको उदाहरणहरूको ज्ञान हुनु आवश्यक छ।
- शब्दको प्रयोग: शब्दको प्रयोगमा शुद्धता र सङ्गतता कायम गर्नुपर्छ।
- शब्दको रचना: शब्दको रचनामा संस्कृत, प्राकृत, देशज र विदेशी शब्दको प्रयोगको महत्त्व हुनु आवश्यक छ।
परीक्षामा शब्दको प्रकार, उपसर्ग र प्रत्यय, समास र शब्दको प्रयोगका प्रश्नहरू आउन सक्छन्। त्यसैले यी विषयहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। शब्दको रचना र प्रयोगमा शुद्धता र सङ्गतता कायम गर्नुपर्छ।
Based on the TU BSW syllabus for Compulsory Nepali, unit 3.
Discussion
Loading…