नेपाली (Nepali)Unit 88 min read
कथा: प्रकार, संरचना र लेखन विधि
Unit 8 of नेपाली (Nepali): यस युनिटमा कथा कसरी लेखिन्छ, कथा कस्तो हुन्छ, कथा लेखनका तत्वहरू, कथा प्रकारहरू (लघुकथा, लघुकथासङ्ग्रह, लघुकथा संग्रह), कथाका मुख्य तत्वहरू (कथावस्तु, पात्र, कथानक, वातावरण, शैली), कथा लेखनका चरणहरू र कथा लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरू समेटिएको छ।
TAKEAWAYS:
- कथा एक कलात्मक रचनात्मक साहित्यिक विधा हो जसमा कथावस्तु, पात्र, कथानक, वातावरण र शैलीको प्रयोग गरिन्छ।
- कथा मुख्यतया लघुकथा, लघुकथासङ्ग्रह र लघुकथा संग्रहका रूपमा लेखिन्छ।
- कथा लेखनमा कथावस्तुको चयन, पात्रहरूको विकास, कथानकको संरचना, वातावरणको चित्रण र शैलीको प्रयोग गर्नुपर्छ।
- कथा लेखनका चरणहरूमा विचारको विकास, कथावस्तुको निर्धारण, पात्रहरूको चयन, कथानकको संरचना, लेखन र सम्पादन गर्नुपर्छ।
- कथा लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरूमा सानो र प्रभावकारी हुनु, कथावस्तुको स्पष्टता, पात्रहरूको वास्तविकता, कथानकको तार्किकता र शैलीको सुन्दरता हुन्।
कथा कसरी लेखिन्छ?
कथा एक कलात्मक रचनात्मक साहित्यिक विधा हो जसमा कथावस्तु, पात्र, कथानक, वातावरण र शैलीको प्रयोग गरिन्छ। कथा लेखनमा कथावस्तुको चयन, पात्रहरूको विकास, कथानकको संरचना, वातावरणको चित्रण र शैलीको प्रयोग गर्नुपर्छ।
कथा कस्तो हुन्छ?
कथा एक छोटो साहित्यिक रचना हो जसमा एक विशेष घटना वा कथावस्तुको वर्णन गरिन्छ। कथा लेखनमा मुख्यतया एक वा केही पात्रहरूको जीवनमा घटेका घटनाहरूको वर्णन गरिन्छ। कथा लेखनमा कथावस्तुको चयन, पात्रहरूको विकास, कथानकको संरचना, वातावरणको चित्रण र शैलीको प्रयोग गर्नुपर्छ।
कथा लेखनका तत्वहरू
कथा लेखनका मुख्य तत्वहरू निम्नलिखित छन्:
| तत्वहरू | विवरण |
|---|---|
| कथावस्तु | कथा लेखनमा कथावस्तुको चयन गर्नुपर्छ। कथावस्तुले कथा लेखनको आधार बनाउँछ। |
| पात्र | कथा लेखनमा पात्रहरूको विकास गर्नुपर्छ। पात्रहरूले कथावस्तुको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। |
| कथानक | कथा लेखनमा कथानकको संरचना गर्नुपर्छ। कथानकले कथावस्तुको विकासको क्रमलाई दर्शाउँछ। |
| वातावरण | कथा लेखनमा वातावरणको चित्रण गर्नुपर्छ। वातावरणले कथावस्तुको सन्दर्भलाई स्पष्ट पार्छ। |
| शैली | कथा लेखनमा शैलीको प्रयोग गर्नुपर्छ। शैलीले कथावस्तुको वर्णनलाई आकर्षक बनाउँछ। |
कथा प्रकारहरू
कथा मुख्यतया तीन प्रकारका हुन्छन्:
- लघुकथा: लघुकथा एक छोटो कथा हो जसमा एक विशेष घटना वा कथावस्तुको वर्णन गरिन्छ। लघुकथा लेखनमा मुख्यतया एक वा केही पात्रहरूको जीवनमा घटेका घटनाहरूको वर्णन गरिन्छ।
- लघुकथासङ्ग्रह: लघुकथासङ्ग्रह एक संग्रह हो जसमा एक लेखकले लेखेका लघुकथाहरू समावेश गरिन्छ।
- लघुकथा संग्रह: लघुकथा संग्रह एक संग्रह हो जसमा विभिन्न लेखकहरूले लेखेका लघुकथाहरू समावेश गरिन्छ।
कथा लेखनका चरणहरू
कथा लेखनका चरणहरू निम्नलिखित छन्:
- विचारको विकास: कथा लेखनको पहिलो चरणमा विचारको विकास गर्नुपर्छ। विचारको विकासले कथावस्तुको चयनमा सहयोग पुर्याउँछ।
- कथावस्तुको निर्धारण: विचारको विकास पछि कथावस्तुको निर्धारण गर्नुपर्छ। कथावस्तुले कथा लेखनको आधार बनाउँछ।
- पात्रहरूको चयन: कथावस्तु निर्धारण पछि पात्रहरूको चयन गर्नुपर्छ। पात्रहरूले कथावस्तुको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
- कथानकको संरचना: पात्रहरूको चयन पछि कथानकको संरचना गर्नुपर्छ। कथानकले कथावस्तुको विकासको क्रमलाई दर्शाउँछ।
- लेखन: कथानकको संरचना पछि कथा लेखन गर्नुपर्छ। लेखनमा कथावस्तुको वर्णन गर्नुपर्छ।
- सम्पादन: लेखन पछि कथा सम्पादन गर्नुपर्छ। सम्पादनमा कथावस्तुको स्पष्टता, पात्रहरूको वास्तविकता, कथानकको तार्किकता र शैलीको सुन्दरता जाँच्नुपर्छ।
कथा लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरू
कथा लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरू निम्नलिखित छन्:
- सानो र प्रभावकारी हुनु: कथा लेखनमा सानो र प्रभावकारी हुनुपर्छ। कथा लेखनमा लामो वा जटिल कथावस्तुहरूको प्रयोग गर्नुहुँदैन।
- कथावस्तुको स्पष्टता: कथा लेखनमा कथावस्तुको स्पष्टता हुनुपर्छ। कथावस्तुले कथा लेखनको आधार बनाउँछ।
- पात्रहरूको वास्तविकता: कथा लेखनमा पात्रहरूको वास्तविकता हुनुपर्छ। पात्रहरूले कथावस्तुको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
- कथानकको तार्किकता: कथा लेखनमा कथानकको तार्किकता हुनुपर्छ। कथानकले कथावस्तुको विकासको क्रमलाई दर्शाउँछ।
- शैलीको सुन्दरता: कथा लेखनमा शैलीको सुन्दरता हुनुपर्छ। शैलीले कथावस्तुको वर्णनलाई आकर्षक बनाउँछ।
कथा लेखनका उदाहरणहरू
उदाहरण १: लघुकथा
कथा: एक दिनको घटना
सूर्योदय भएको थिएन, तर बिहानको हावाले पनि ठण्डो थियो। रामले आफ्नो बाटोमा हिँड्दै थिए। उनी आफ्नो घरबाट स्कुल जाने बाटोमा थिए। बाटोमा उनी एक बुढी महिलासँग भेटिए। बुढी महिलाले रामलाई एक थोपा दूध दिइन्।
रामले बुढी महिलालाई धन्यवाद दिए। बुढी महिलाले रामलाई भनिन्, “तिमीलाई यो दूध पिउनुहोस्। यो तिम्रो स्वास्थ्यको लागि राम्रो हुनेछ।”
रामले दूध पिइन्। उनी स्कुल पुग्ने बाटोमा हिँड्दै थिए। स्कुलमा पुग्दा रामले आफ्नो दोस्रो घण्टाको कक्षा सुरु भएको देखे। रामले कक्षा सुरु भएको देखेपछि उनी कक्षामा प्रवेश गरे।
कक्षा सुरु भएको थिएन। रामले आफ्नो दोस्रो घण्टाको कक्षा सुरु भएको देखेपछि उनी कक्षामा प्रवेश गरे। रामले आफ्नो बाटोमा हिँड्दै थिए। उनी आफ्नो घरबाट स्कुल जाने बाटोमा थिए।
विश्लेषण:
- कथावस्तु: एक बुढी महिलाले रामलाई दूध दिइन्।
- पात्रहरू: राम, बुढी महिला।
- कथानक: रामले बुढी महिलासँग भेटिए र दूध पाइन्।
- वातावरण: बिहानको ठण्डो हावा, बाटो।
- शैली: सरल र स्पष्ट।
उदाहरण २: लघुकथा संग्रहको एक अंश
कथा: साँझको सूर्य
साँझको सूर्यले पहाडहरूको चुचुरोमा चम्किरहेको थियो। गाउँमा फर्किएका गाईबस्तुहरूले आफ्नो घरको बाटोमा हिँड्दै थिए। गाउँमा फर्किएका गाईबस्तुहरूले आफ्नो घरको बाटोमा हिँड्दै थिए।
गाउँमा फर्किएका गाईबस्तुहरूले आफ्नो घरको बाटोमा हिँड्दै थिए। साँझको सूर्यले पहाडहरूको चुचुरोमा चम्किरहेको थियो। गाउँमा फर्किएका गाईबस्तुहरूले आफ्नो घरको बाटोमा हिँड्दै थिए।
विश्लेषण:
- कथावस्तु: साँझको सूर्य र गाउँमा फर्किएका गाईबस्तुहरू।
- पात्रहरू: गाईबस्तुहरू।
- कथानक: गाईबस्तुहरूले साँझको सूर्यको प्रकाशमा आफ्नो घरको बाटोमा हिँड्दै थिए।
- वातावरण: साँझको समय, पहाडहरूको चुचुरो।
- शैली: चित्रात्मक र कलात्मक।
कथा लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरू
कथा लेखनमा ध्यान दिनुपर्ने बुँदाहरू निम्नलिखित छन्:
- कथावस्तुको चयन: कथा लेखनमा कथावस्तुको चयन गर्नुपर्छ। कथावस्तुले कथा लेखनको आधार बनाउँछ।
- पात्रहरूको विकास: कथा लेखनमा पात्रहरूको विकास गर्नुपर्छ। पात्रहरूले कथावस्तुको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
- कथानकको संरचना: कथा लेखनमा कथानकको संरचना गर्नुपर्छ। कथानकले कथावस्तुको विकासको क्रमलाई दर्शाउँछ।
- वातावरणको चित्रण: कथा लेखनमा वातावरणको चित्रण गर्नुपर्छ। वातावरणले कथावस्तुको सन्दर्भलाई स्पष्ट पार्छ।
- शैलीको प्रयोग: कथा लेखनमा शैलीको प्रयोग गर्नुपर्छ। शैलीले कथावस्तुको वर्णनलाई आकर्षक बनाउँछ।
NEB बोर्ड शैलीका प्रश्नहरू
प्रश्न १: निम्नलिखित कथाको विश्लेषण गर्नुहोस्।
कथा: एक दिन
बिहानको सूर्यले पहाडहरूको चुचुरोमा चम्किरहेको थियो। गाउँमा फर्किएका गाईबस्तुहरूले आफ्नो घरको बाटोमा हिँड्दै थिए। गाउँमा फर्किएका गाईबस्तुहरूले आफ्नो घरको बाटोमा हिँड्दै थिए।
उत्तर:
- कथावस्तु: बिहानको सूर्य र गाउँमा फर्किएका गाईबस्तुहरू।
- पात्रहरू: गाईबस्तुहरू।
- कथानक: गाईबस्तुहरूले बिहानको सूर्यको प्रकाशमा आफ्नो घरको बाटोमा हिँड्दै थिए।
- वातावरण: बिहानको समय, पहाडहरूको चुचुरो।
- शैली: चित्रात्मक र कलात्मक।
प्रश्न २: कथा लेखनका तत्वहरूको वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर:
कथा लेखनका मुख्य तत्वहरू निम्नलिखित छन्:
- कथावस्तु: कथा लेखनमा कथावस्तुको चयन गर्नुपर्छ। कथावस्तुले कथा लेखनको आधार बनाउँछ।
- पात्र: कथा लेखनमा पात्रहरूको विकास गर्नुपर्छ। पात्रहरूले कथावस्तुको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
- कथानक: कथा लेखनमा कथानकको संरचना गर्नुपर्छ। कथानकले कथावस्तुको विकासको क्रमलाई दर्शाउँछ।
- वातावरण: कथा लेखनमा वातावरणको चित्रण गर्नुपर्छ। वातावरणले कथावस्तुको सन्दर्भलाई स्पष्ट पार्छ।
- शैली: कथा लेखनमा शैलीको प्रयोग गर्नुपर्छ। शैलीले कथावस्तुको वर्णनलाई आकर्षक बनाउँछ।
प्रश्न ३: कथा लेखनका चरणहरूको वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर:
कथा लेखनका चरणहरू निम्नलिखित छन्:
- विचारको विकास: कथा लेखनको पहिलो चरणमा विचारको विकास गर्नुपर्छ। विचारको विकासले कथावस्तुको चयनमा सहयोग पुर्याउँछ।
- कथावस्तुको निर्धारण: विचारको विकास पछि कथावस्तुको निर्धारण गर्नुपर्छ। कथावस्तुले कथा लेखनको आधार बनाउँछ।
- पात्रहरूको चयन: कथावस्तु निर्धारण पछि पात्रहरूको चयन गर्नुपर्छ। पात्रहरूले कथावस्तुको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
- कथानकको संरचना: पात्रहरूको चयन पछि कथानकको संरचना गर्नुपर्छ। कथानकले कथावस्तुको विकासको क्रमलाई दर्शाउँछ।
- लेखन: कथानकको संरचना पछि कथा लेखन गर्नुपर्छ। लेखनमा कथावस्तुको वर्णन गर्नुपर्छ।
- सम्पादन: लेखन पछि कथा सम्पादन गर्नुपर्छ। सम्पादनमा कथावस्तुको स्पष्टता, पात्रहरूको वास्तविकता, कथानकको तार्किकता र शैलीको सुन्दरता जाँच्नुपर्छ।
Exam Tip
- कथा विश्लेषण: NEB परीक्षामा कथा विश्लेषणका प्रश्नहरू आउने गर्छन्। कथा विश्लेषण गर्दा कथावस्तु, पात्रहरू, कथानक, वातावरण र शैलीमा ध्यान दिनुपर्छ।
- कथा लेखन: NEB परीक्षामा कथा लेखनका प्रश्नहरू पनि आउने गर्छन्। कथा लेखन गर्दा सानो र प्रभावकारी हुनुपर्छ। कथावस्तुको स्पष्टता, पात्रहरूको वास्तविकता, कथानकको तार्किकता र शैलीको सुन्दरता ध्यानमा राख्नुपर्छ।
- कथा प्रकारहरू: NEB परीक्षामा लघुकथा, लघुकथासङ्ग्रह र लघुकथा संग्रहका बारेमा प्रश्नहरू आउने गर्छन्। यी प्रकारहरूको विशेषता र अन्तरलाई स्पष्ट पार्नुपर्छ।
- कथा लेखनका चरणहरू: NEB परीक्षामा कथा लेखनका चरणहरूका बारेमा प्रश्नहरू आउने गर्छन्। विचारको विकास, कथावस्तुको निर्धारण, पात्रहरूको चयन, कथानकको संरचना, लेखन र सम्पादनका चरणहरूको वर्णन गर्नुपर्छ।
अभ्यासका लागि प्रश्नहरू:
निम्नलिखित कथाको विश्लेषण गर्नुहोस्: कथा: एक रात
रातको अँधेरोमा चाँदको प्रकाशले गाउँको बाटोमा चम्किरहेको थियो। एक युवकले आफ्नो बाटोमा हिँड्दै थिए। उनी आफ्नो घरबाट बाजार जाने बाटोमा थिए। बाटोमा उनी एक बुढी महिलासँग भेटिए। बुढी महिलाले युवकलाई एक थोपा चिया दिइन्।
कथा लेखनका तत्वहरूको वर्णन गर्नुहोस् र तिनको महत्त्व कसरी हुन्छ भनेर वर्णन गर्नुहोस्।
कथा लेखनका चरणहरूको वर्णन गर्नुहोस् र तिनको महत्त्व कसरी हुन्छ भनेर वर्णन गर्नुहोस्।
निम्नलिखित कथावस्तुको आधारमा एक लघुकथा लेख्नुहोस्: कथावस्तु: एक विद्यार्थीले आफ्नो परीक्षा उत्तीर्ण गर्नका लागि कठिन परिश्रम गरेको थियो। परीक्षा दिनमा उनी बिमारी भएका थिए। तर उनी परीक्षा दिनका लागि अस्पतालबाट घर फर्किए। परीक्षा दिनमा उनी परीक्षा हलमा पुग्न सफल भए र परीक्षा उत्तीर्ण गरे।
Based on the NEB +2 Humanities syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 8.
Discussion
Loading…