नेपाली (Nepali)Unit 66 min read

काल, पक्ष र भाव: परिभाषा, प्रकार, प्रयोग र भेद

Unit 6 of नेपाली (Nepali): यो नोटमा काल (वर्तमान, भूत, भविष्यत्), पक्ष (सकर्मक, निष्कर्मक), र भाव (सामान्य, विशेष) को परिभाषा, प्रकार, प्रयोग र भेदको विस्तृत विवरण समेटिएको छ। यसमा उदाहरणहरू, तुलनात्मक तालिका र परीक्षामा आउने प्रश्नहरूको प्रकार समेत समावेश गरिएको छ।

Padhai · Based on the official syllabus and past papers
Updated 26 Sept 2026

काल, पक्ष र भावको परिचय

नेपाली भाषामा वाक्यको समय, क्रियाको प्रकार र भावको अभिव्यक्ति गर्न काल, पक्ष र भावको प्रयोग गरिन्छ। यी तिनै तत्वले वाक्यलाई सङ्गठित र अर्थपूर्ण बनाउँछन्। नेपाली भाषामा कालले क्रियाको समय (वर्तमान, भूत, भविष्यत्) बताउँछ, पक्षले क्रियाको प्रकार (सकर्मक, निष्कर्मक) र भावले क्रियाको विशेषता (सामान्य, विशेष) व्यक्त गर्दछ।

१. काल (Tense)

कालले क्रियाको समयको सूचना दिन्छ। नेपाली भाषामा तीन प्रकारका काल हुन्छन्:

वर्तमान काल (Present Tense)
भूत काल (Past Tense)
भविष्यत् काल (Future Tense)

१.१ वर्तमान काल (Present Tense)

वर्तमान कालले हालै भएको क्रिया वा हालै भइरहेको क्रियाको सूचना दिन्छ। उदाहरण:

म पढ्छु। (हालै भइरहेको क्रिया)
म पढिरहेको छु। (हालै भइरहेको क्रिया)

वर्तमान कालका प्रकार:

प्रकार	उदाहरण	अर्थ
सामान्य वर्तमान	म पढ्छु।	म सधैँ पढ्छु।
अपूर्ण वर्तमान	म पढिरहेको छु।	म अहिले पढिरहेको छु।
पूर्ण वर्तमान	म पढिसकेको छु।	मले पढ्न सकिएको छ।

१.२ भूत काल (Past Tense)

भूत कालले पहिले भएको क्रियाको सूचना दिन्छ। यसमा दुई प्रकार हुन्छन्:

सामान्य भूत (Simple Past)
अपूर्ण भूत (Imperfect Past)

उदाहरण:

म पढ्यो। (सामान्य भूत)
म पढिरहेको थियो। (अपूर्ण भूत)

भूत कालका प्रकार:

प्रकार	उदाहरण	अर्थ
सामान्य भूत	म पढ्यो।	मले पहिले पढ्यो।
अपूर्ण भूत	म पढिरहेको थियो।	मले पहिले पढिरहेको थियो।
पूर्ण भूत	म पढिसकेको थियो।	मले पहिले पढ्न सकिएको थियो।

१.३ भविष्यत् काल (Future Tense)

भविष्यत् कालले भविष्यमा हुने क्रियाको सूचना दिन्छ। यसमा दुई प्रकार हुन्छन्:

सामान्य भविष्यत् (Simple Future)
अपूर्ण भविष्यत् (Imperfect Future)

उदाहरण:

म पढ्नेछु। (सामान्य भविष्यत्)
म पढिरहेको हुनेछु। (अपूर्ण भविष्यत्)

भविष्यत् कालका प्रकार:

प्रकार	उदाहरण	अर्थ
सामान्य भविष्यत्	म पढ्नेछु।	म भविष्यमा पढ्नेछु।
अपूर्ण भविष्यत्	म पढिरहेको हुनेछु।	म भविष्यमा पढिरहेको हुनेछु।
पूर्ण भविष्यत्	म पढिसकेको हुनेछु।	म भविष्यमा पढ्न सकिएको हुनेछु।

२. पक्ष (Voice)

पक्षले क्रियाको कर्ता र कर्मको सम्बन्ध बताउँछ। नेपाली भाषामा दुई प्रकारका पक्ष हुन्छन्:

सकर्मक पक्ष (Active Voice)
निष्कर्मक पक्ष (Passive Voice)

flowchart TD
    A["सकर्मक पक्ष"] -->|"कर्ताले कर्ममा क्रिया"| B["उदाहरण: मले पुस्तक पढ्यो"]
    C["निष्कर्मक पक्ष"] -->|"कर्मले क्रिया भोग्छ"| D["उदाहरण: पुस्तकले मले पढिएको छ"]
    B --> E["कर्ता: म, कर्म: पुस्तक"]
    D --> E

सकर्मक र निष्कर्मक पक्षको सम्बन्ध र उदाहरण

२.१ सकर्मक पक्ष (Active Voice)

सकर्मक पक्षमा कर्ताले कर्ममा क्रिया गर्छ। यो पक्षमा क्रियाको विषय कर्ता हुन्छ। उदाहरण:

मले पुस्तक पढ्यो। (कर्ता = म, कर्म = पुस्तक)

२.२ निष्कर्मक पक्ष (Passive Voice)

निष्कर्मक पक्षमा कर्मले क्रिया भोग्छ। यो पक्षमा क्रियाको विषय कर्म हुन्छ। उदाहरण:

पुस्तकले मले पढिएको छ। (कर्म = पुस्तक, कर्ता = म)

सकर्मक र निष्कर्मक पक्षको तुलना:

पक्ष	उदाहरण	कर्ता	कर्म
सकर्मक	मले पुस्तक पढ्यो।	म	पुस्तक
निष्कर्मक	पुस्तकले मले पढिएको छ।	म	पुस्तक

३. भाव (Mood)

भावले क्रियाको विशेषता बताउँछ। नेपाली भाषामा दुई प्रकारका भाव हुन्छन्:

सामान्य भाव (Indicative Mood)
विशेष भाव (Subjunctive Mood)

३.१ सामान्य भाव (Indicative Mood)

सामान्य भावमा क्रियाको सामान्य अर्थ व्यक्त हुन्छ। यो भावमा क्रियाको सत्यता हुन्छ। उदाहरण:

म पढ्छु। (सत्य क्रिया)
म पढ्नेछु। (सत्य भविष्यत् क्रिया)

३.२ विशेष भाव (Subjunctive Mood)

विशेष भावमा क्रियाको आग्रह, इच्छा, संभावना आदि व्यक्त हुन्छ। यो भावमा क्रियाको असत्यता वा संभावना हुन्छ। उदाहरण:

म पढ्न सक्छु। (संभावना)
म पढ्नुहोस्। (आग्रह)
म पढ्न चाहन्छु। (इच्छा)

सामान्य र विशेष भावको तुलना:

भाव	उदाहरण	अर्थ
सामान्य भाव	म पढ्छु।	म सधैँ पढ्छु।
विशेष भाव	म पढ्न सक्छु।	म पढ्न सक्छु (संभावना)
विशेष भाव	म पढ्नुहोस्।	मलाई पढ्न आग्रह छ।

४. काल, पक्ष र भावको प्रयोग

काल, पक्ष र भावको प्रयोगले वाक्यलाई सङ्गठित र अर्थपूर्ण बनाउँछ। यी तिनै तत्वको संयोजनले वाक्यको समय, प्रकार र भावना व्यक्त गर्दछ।

४.१ कालको प्रयोग

वर्तमान काल = हालै भइरहेको क्रिया
- उदाहरण: म पढिरहेको छु।
भूत काल = पहिले भएको क्रिया
- उदाहरण: म पढ्यो।
भविष्यत् काल = भविष्यमा हुने क्रिया
- उदाहरण: म पढ्नेछु।

४.२ पक्षको प्रयोग

सकर्मक पक्ष = कर्ताले कर्ममा क्रिया गर्छ
- उदाहरण: मले पुस्तक पढ्यो।
निष्कर्मक पक्ष = कर्मले क्रिया भोग्छ
- उदाहरण: पुस्तकले मले पढिएको छ।

४.३ भावको प्रयोग

सामान्य भाव = सत्य क्रिया
- उदाहरण: म पढ्छु।
विशेष भाव = आग्रह, इच्छा, संभावना
- उदाहरण: म पढ्नुहोस्।

५. अभ्यासका लागि प्रश्नहरू (NEB शैली)

५.१ रिक्त स्थान पूर्ति गर्नुहोस्:

१. वर्तमान कालको उदाहरण: _______ (पढ्नु) २. भूत कालको उदाहरण: _______ (पढ्नु) ३. भविष्यत् कालको उदाहरण: _______ (पढ्नु) ४. सकर्मक पक्षको उदाहरण: _______ (पुस्तक पढ्नु) ५. निष्कर्मक पक्षको उदाहरण: _______ (पुस्तक पढ्नु)

उत्तर: १. म पढ्छु। २. म पढ्यो। ३. म पढ्नेछु। ४. मले पुस्तक पढ्यो। ५. पुस्तकले मले पढिएको छ।

५.२ सत्य/मिथ्या छान्नुहोस्:

१. "म पढिरहेको छु" भनेमा वर्तमान कालको अपूर्ण रूप छ। (सत्य/मिथ्या) २. "पुस्तकले मले पढिएको छ" भनेमा सकर्मक पक्ष छ। (सत्य/मिथ्या) ३. "म पढ्नुहोस्" भनेमा विशेष भाव छ। (सत्य/मिथ्या)

उत्तर: १. सत्य २. मिथ्या (निष्कर्मक पक्ष) ३. सत्य

५.३ वाक्य संश्लेषण गर्नुहोस्:

१. "म पढ्छु" भनेर वाक्य बनाउनुहोस् (वर्तमान काल)। २. "म पढ्यो" भनेर वाक्य बनाउनुहोस् (भूत काल)। ३. "म पढ्नेछु" भनेर वाक्य बनाउनुहोस् (भविष्यत् काल)। ४. "पुस्तकले मले पढिएको छ" भनेर वाक्य बनाउनुहोस् (निष्कर्मक पक्ष)। ५. "म पढ्नुहोस्" भनेर वाक्य बनाउनुहोस् (विशेष भाव)।

उत्तर: १. म अहिले पुस्तक पढ्छु। २. मले यस्तो पुस्तक पढ्यो। ३. म भविष्यमा यो पुस्तक पढ्नेछु। ४. यो पुस्तकले मले पढिएको छ। ५. मलाई यो पुस्तक पढ्नुहोस्।

६. परीक्षाको लागि सुझाव (Exam Tip)

१. कालको पहिचान: वाक्य पढेर काल (वर्तमान, भूत, भविष्यत्) पहिचान गर्न सक्नुहोस्।

उदाहरण: "म पढ्छु" = वर्तमान काल।

२. पक्षको पहिचान: वाक्यमा कर्ता र कर्मको सम्बन्ध हेरेर सकर्मक वा निष्कर्मक पक्ष पहिचान गर्नुहोस्।

उदाहरण: "मले पुस्तक पढ्यो" = सकर्मक पक्ष।

३. भावको पहिचान: वाक्यमा आग्रह, इच्छा वा संभावना भएको छ भने विशेष भाव हुन्छ।

उदाहरण: "म पढ्नुहोस्" = विशेष भाव।

४. वाक्य संश्लेषण: दिइएको शब्दहरूबाट वाक्य बनाउँदा काल, पक्ष र भावको प्रयोग गर्नुहोस्।

५. रिक्त स्थान पूर्ति: काल, पक्ष र भावको आधारमा रिक्त स्थान पूर्ति गर्नुहोस्।

६. सत्य/मिथ्या: दिइएको कथन सत्य वा मिथ्या छ भनेर छान्नुहोस्।

७. सम्पूर्ण अभ्यासका लागि

यस युनिटमा काल, पक्ष र भावको प्रयोग गर्न सिक्नुहोस्। वाक्य बनाउँदा यी तिनै तत्वको प्रयोग गर्नुहोस्। अभ्यासका लागि १० वटा वाक्य बनाउनुहोस् जसमा:

३ वटा वर्तमान काल
३ वटा भूत काल
२ वटा भविष्यत् काल
१ वटा सकर्मक पक्ष
१ वटा निष्कर्मक पक्ष

यसले तपाईंलाई परीक्षामा पूर्ण अंक लिन मद्दत पुर्‍याउनेछ।

Based on the NEB +2 Science syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 6.

Discussion

Loading…