नेपाली (Nepali)Unit 77 min read
वाच्य परिवर्तन: प्रकार, नियम र प्रयोग
Unit 7 of नेपाली (Nepali): वाच्य परिवर्तनको परिचय, तीन प्रकारका वाच्य (कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य) को परिभाषा, नियम, प्रयोग र परिवर्तनका नियमहरूको अध्ययन गर्ने साथै वाक्यहरूमा वाच्य परिवर्तन गर्ने अभ्यास गर्ने।
TAKEAWAYS:
- वाच्य परिवर्तनको अर्थ र महत्त्व बुझ्न सकिन्छ।
- कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्यको परिभाषा र विशेषता थाहा पाउन सकिन्छ।
- वाक्यहरूमा वाच्य परिवर्तन गर्ने नियमहरू सिक्न सकिन्छ।
- वाच्य परिवर्तन गर्दा ध्यान दिनुपर्ने मुख्य बिन्दुहरू बुझ्न सकिन्छ।
- वाच्य परिवर्तनका अभ्यास प्रश्नहरू हल्न सकिन्छ।
- वाच्य परिवर्तनको प्रयोग कुन क्षेत्रमा हुन्छ भन्ने बुझ्न सकिन्छ।
वाच्य परिवर्तनको परिचय
वाच्य परिवर्तन भनेको एकै अर्थ व्यक्त गर्ने वाक्यलाई फरक–फरक वाच्यमा परिवर्तन गर्नु हो। नेपाली भाषामा वाच्यको तीन प्रकार हुन्छन्: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य। वाच्य परिवर्तन गर्दा वाक्यको अर्थमा कुनै परिवर्तन हुँदैन, तर वाक्यको रूपमा परिवर्तन आउँछ।
वाच्यको परिभाषा
वाच्य भनेको वाक्यमा कर्ता, कर्म र भावको रूपमा प्रयोग हुने शब्दहरू हो। वाच्य परिवर्तन गर्दा वाक्यको अर्थमा कुनै परिवर्तन हुँदैन, तर वाक्यको रूपमा परिवर्तन आउँछ।
वाच्यका प्रकार
नेपाली भाषामा वाच्यको तीन प्रकार हुन्छन्:
१. कर्तृवाच्य
कर्तृवाच्यमा कर्ता (वाक्यको मुख्य क्रियाकर्ता)लाई प्रमुखता दिइन्छ। यो वाच्यको सामान्य रूप हो। उदाहरण:
- रामले खाना खायो।
- यहाँ राम कर्ता हो।
२. कर्मवाच्य
कर्मवाच्यमा कर्म (वाक्यमा क्रियाको प्रभाव पर्ने वस्तु)लाई प्रमुखता दिइन्छ। यो वाच्यमा कर्ताको स्थानमा कर्म आउँछ। उदाहरण:
- खानाले रामले खाइयो।
- यहाँ खाना कर्म हो।
३. भाववाच्य
भाववाच्यमा भाव (क्रियाको भावना)लाई प्रमुखता दिइन्छ। यो वाच्यमा कर्ता र कर्म दुवैको स्थानमा भाव आउँछ। उदाहरण:
- खाना खाइयो।
- यहाँ कुनै कर्ता र कर्म छैन, मात्र क्रियाको भाव छ।
वाच्य परिवर्तनका नियमहरू
वाच्य परिवर्तन गर्दा निम्नलिखित नियमहरू पालना गर्नुपर्छ:
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्दा निम्नलिखित नियमहरू पालना गर्नुपर्छ:
- कर्ताको स्थानमा कर्म आउँछ।
- कर्ताको क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छ।
- विशेषण र क्रियाविशेषणको स्थान परिवर्तन हुन्छ।
उदाहरण:
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|
| रामले खाना खायो। | खानाले रामले खाइयो। |
| सूर्यले प्रकाश दिन्छ। | प्रकाशले सूर्यले दिन्छ। |
| मले पुस्तक पढ्यो। | पुस्तकले मले पढियो। |
कर्तृवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन
कर्तृवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्दा निम्नलिखित नियमहरू पालना गर्नुपर्छ:
- कर्ता र कर्म दुवै हटाइन्छ।
- क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छ।
उदाहरण:
| कर्तृवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|
| रामले खाना खायो। | खाना खाइयो। |
| सूर्यले प्रकाश दिन्छ। | प्रकाश दिइन्छ। |
| मले पुस्तक पढ्यो। | पुस्तक पढियो। |
कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन
कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्दा निम्नलिखित नियमहरू पालना गर्नुपर्छ:
- कर्ता र कर्म दुवै हटाइन्छ।
- क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छ।
उदाहरण:
| कर्मवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|
| खानाले रामले खाइयो। | खाना खाइयो। |
| प्रकाशले सूर्यले दिइन्छ। | प्रकाश दिइन्छ। |
| पुस्तकले मले पढियो। | पुस्तक पढियो। |
वाच्य परिवर्तनका अभ्यास प्रश्नहरू
अभ्यास १: कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- मले पुस्तक पढ्यो।
- सूर्यले प्रकाश दिन्छ।
- रामले गीत गायो।
- मले खाना खायो।
- तिम्रोले पत्र लेख्यौ।
उत्तर:
- पुस्तकले मले पढियो।
- प्रकाशले सूर्यले दिइन्छ।
- गीतले रामले गाइयो।
- खानाले मले खाइयो।
- पत्रले तिम्रोले लेखियो।
अभ्यास २: कर्तृवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- रामले गीत गायो।
- सूर्यले प्रकाश दिन्छ।
- मले खाना खायो।
- तिम्रोले पत्र लेख्यौ।
- शिक्षकले पाठ पढाउँछन्।
उत्तर:
- गीत गाइयो।
- प्रकाश दिइन्छ।
- खाना खाइयो।
- पत्र लेखियो।
- पाठ पढाइन्छ।
अभ्यास ३: कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- गीतले रामले गाइयो।
- प्रकाशले सूर्यले दिइन्छ।
- खानाले मले खाइयो।
- पत्रले तिम्रोले लेखियो।
- पाठले शिक्षकले पढाइन्छ।
उत्तर:
- गीत गाइयो।
- प्रकाश दिइन्छ।
- खाना खाइयो।
- पत्र लेखियो।
- पाठ पढाइन्छ।
वाच्य परिवर्तनका नियमहरूको तुलना
वाच्य परिवर्तनका नियमहरूको तुलना निम्न तालिकामा गरिएको छ:
| वाच्य परिवर्तन | कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य | कर्तृवाच्यबाट भाववाच्य | कर्मवाच्यबाट भाववाच्य |
|---|---|---|---|
| कर्ता | हटाइन्छ | हटाइन्छ | हटाइन्छ |
| कर्म | कर्ताको स्थानमा आउँछ | हटाइन्छ | हटाइन्छ |
| क्रियापद | रूप परिवर्तन हुन्छ | रूप परिवर्तन हुन्छ | रूप परिवर्तन हुन्छ |
वाच्य परिवर्तनको प्रयोग
वाच्य परिवर्तनको प्रयोग निम्न क्षेत्रहरूमा हुन्छ:
- लेखनमा: निबन्ध, कथा, कविता आदि लेख्दा वाच्य परिवर्तनको प्रयोग गरिन्छ।
- वक्तव्यमा: भाषण, समाचार आदि पढ्दा वाच्य परिवर्तनको प्रयोग गरिन्छ।
- साहित्यिक रचना: कविता, गीत, गजल आदि लेख्दा वाच्य परिवर्तनको प्रयोग गरिन्छ।
वाच्य परिवर्तनका उदाहरणहरू
उदाहरण १: कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन
- कर्तृवाच्य: शिक्षकले विद्यार्थीलाई पाठ पढाउँछन्।
- कर्मवाच्य: विद्यार्थीलाई शिक्षकले पढाइन्छ।
उदाहरण २: कर्तृवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन
- कर्तृवाच्य: मले खाना खायो।
- भाववाच्य: खाना खाइयो।
उदाहरण ३: कर्मवाच्यबाट भाववाच्यमा परिवर्तन
- कर्मवाच्य: गीतले रामले गाइयो।
- भाववाच्य: गीत गाइयो।
वाच्य परिवर्तन गर्दा ध्यान दिनुपर्ने बिन्दुहरू
वाच्य परिवर्तन गर्दा निम्न बिन्दुहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:
- कर्ता र कर्मको स्थान: कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्यमा परिवर्तन गर्दा कर्ताको स्थानमा कर्म आउँछ।
- क्रियापदको रूप: क्रियापदको रूप परिवर्तन हुन्छ। उदाहरण: खानु → खाइयो।
- विशेषण र क्रियाविशेषण: विशेषण र क्रियाविशेषणको स्थान परिवर्तन हुन्छ।
- वाक्यको अर्थ: वाच्य परिवर्तन गर्दा वाक्यको अर्थमा कुनै परिवर्तन हुँदैन।
NEB शैलीका प्रश्नहरू
प्रश्न १: निम्न वाक्यहरूमा वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्।
- मले पुस्तक पढ्यो।
- सूर्यले प्रकाश दिन्छ।
- रामले गीत गायो।
- तिम्रोले पत्र लेख्यौ।
- शिक्षकले पाठ पढाउँछन्।
उत्तर:
- पुस्तकले मले पढियो। (कर्मवाच्य) पुस्तक पढियो। (भाववाच्य)
- प्रकाशले सूर्यले दिइन्छ। (कर्मवाच्य) प्रकाश दिइन्छ। (भाववाच्य)
- गीतले रामले गाइयो। (कर्मवाच्य) गीत गाइयो। (भाववाच्य)
- पत्रले तिम्रोले लेखियो। (कर्मवाच्य) पत्र लेखियो। (भाववाच्य)
- पाठले शिक्षकले पढाइन्छ। (कर्मवाच्य) पाठ पढाइन्छ। (भाववाच्य)
प्रश्न २: निम्न वाक्यहरूमा कर्तृवाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- गीतले रामले गाइयो।
- प्रकाशले सूर्यले दिइन्छ।
- खानाले मले खाइयो।
- पत्रले तिम्रोले लेखियो।
- पाठले शिक्षकले पढाइन्छ।
उत्तर:
- रामले गीत गायो।
- सूर्यले प्रकाश दिन्छ।
- मले खाना खायो।
- तिम्रोले पत्र लेख्यौ।
- शिक्षकले पाठ पढाउँछन्।
प्रश्न ३: निम्न वाक्यहरूमा भाववाच्यमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
- रामले गीत गायो।
- सूर्यले प्रकाश दिन्छ।
- मले खाना खायो।
- तिम्रोले पत्र लेख्यौ।
- शिक्षकले पाठ पढाउँछन्।
उत्तर:
- गीत गाइयो।
- प्रकाश दिइन्छ।
- खाना खाइयो।
- पत्र लेखियो।
- पाठ पढाइन्छ।
प्रश्न ४: वाच्य परिवर्तनको महत्त्व कसरी स्पष्ट पार्न सकिन्छ?
उत्तर: वाच्य परिवर्तनको महत्त्व निम्न बिन्दुहरूबाट स्पष्ट पार्न सकिन्छ:
- विविधता: एकै अर्थलाई फरक–फरक वाच्यमा व्यक्त गर्न सकिन्छ।
- साहित्यिक रचना: कविता, गीत, गजल आदि लेख्दा वाच्य परिवर्तनको प्रयोग गरिन्छ।
- वक्तव्य: भाषण, समाचार आदि पढ्दा वाच्य परिवर्तनको प्रयोग गरिन्छ।
- लेखन: निबन्ध, कथा, पत्र आदि लेख्दा वाच्य परिवर्तनको प्रयोग गरिन्छ।
Exam Tip
वाच्य परिवर्तनको प्रश्न NEB परीक्षामा अक्सर आउँछ। यसमा निम्न बिन्दुहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:
- वाच्यका प्रकार: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्यको परिभाषा र विशेषता बुझ्नुपर्छ।
- वाच्य परिवर्तनका नियमहरू: कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य र भाववाच्यमा परिवर्तन गर्ने नियमहरू बुझ्नुपर्छ।
- वाक्यको विश्लेषण: वाक्यमा कर्ता, कर्म र क्रियापदको स्थान पहिचान गर्नुपर्छ।
- अभ्यास: वाच्य परिवर्तनका प्रश्नहरूको अभ्यास गर्नुपर्छ।
- समय प्रबन्ध: परीक्षामा समय प्रबन्ध गर्नुपर्छ र प्रश्नहरूको उत्तर तत्कालै लेख्नुपर्छ।
वाच्य परिवर्तनको प्रश्नमा पूर्ण अङ्क लिनका लागि निम्न बिन्दुहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:
- वाक्यको अर्थमा कुनै परिवर्तन नहुने गरी परिवर्तन गर्नुपर्छ।
- कर्ता, कर्म र क्रियापदको स्थान सटिक रूपमा परिवर्तन गर्नुपर्छ।
- वाच्य परिवर्तनका नियमहरू सटिक रूपमा पालना गर्नुपर्छ।
Based on the NEB +2 Science syllabus for नेपाली (Nepali) (Nep), unit 7.
Discussion
Loading…