तलको अनुच्छेद पढी अन्त्यमा सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् : बाइसे राज्यका मानिसहरूले जीवन निर्वाहका लागि अँगालेको सबभन्दा प्रमुख पेसा कृषि नै थियो । तिनको राजस्वको प्रमुख आधार क्षेत्र पनि कृषि…

### **(क) बाइसे राज्यका मानिसहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम के थियो ?**
बाइसे राज्यका मानिसहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम **कृषि** थियो । उक्त समयमा कृषि नै राजस्वको प्रमुख आधार, अन्तर्राज्य व्यापारको अग्रणी क्षेत्र र खाद्य, पेय पदार्थ तथा वस्त्रको आवश्यकता पूर्ति गर्ने मुख्य स्रोत थियो । कृषियोग्य भूमि आर्थिक जीवनको मेरुदण्ड मानिन्थ्यो भने भूस्वामित्व सामाजिक प्रतिष्ठाको मानक थियो । यसरी कृषि नै बाइसे राज्यका मानिसहरूको जीवनयापनको आधारभूत माध्यम थियो ।

---

### **(ख) कर्णाली प्रदेशमा बाइसे राज्यकालीन समयदेखि अहिलेसम्म पनि जीवनस्तरमा खासै परिवर्तन आउन नसकेको कारण**
कर्णाली प्रदेशमा बाइसे राज्यकालदेखि अहिलेसम्म पनि जीवनस्तरमा खासै परिवर्तन नआउने प्रमुख कारणहरू निम्नलिखित हुन सक्छन् :

1. **भौगोलिक अवस्थाको सीमितता**
   - कर्णाली प्रदेश अग्ला पहाड र हिमाली शृङ्खलाले घेरिएको छ, जसका कारण कृषियोग्य उर्वर भूमिको प्रतिशत अत्यन्त न्यून छ । यसले कृषि उत्पादनमा सीमितता ल्याउँछ ।

2. **अनुकूल नभएको जलस्रोत**
   - कर्णाली, राप्ती, भेरी, सेती, महाकाली र तिनका सहायक नदीहरूले प्रदेशलाई सिञ्चित गरे पनि पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा जलस्रोतको पहुँच सीमित छ । यसले कृषि उत्पादनमा बाधा पुर्‍याउँछ ।

3. **जातीय आबादीको कम घनत्व**
   - मध्यकालमा जनसङ्ख्या पातलो भएकोले मानिसहरूको जीवनस्तरमा खासै समस्या थिएन । तर आधुनिक समयमा जनसङ्ख्या बढ्दै गएको छ, तर कृषियोग्य भूमिको कमीले जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन नसकेको हो ।

4. **कृषि उत्पादनको सीमितता**
   - जुम्ला, मुगु, हुम्ला जस्ता ठाउँहरूमा हिउँदे बाली (उखु, कोदो, चना) हुने सम्भावना नभएकोले कृषि उत्पादनमा सीमितता छ । यसले खाद्य सुरक्षा र आर्थिक विकासमा बाधा पुर्‍याउँछ ।

5. **अनुकूल नभएको जलवायु**
   - कर्णाली प्रदेशको ठण्डा हावापानीले धान, मकै, गहुँ जस्ता बालीहरूको उत्पादनमा सीमितता ल्याउँछ । यसले कृषि उत्पादनमा विविधता ल्याउन नसकेको हो ।

6. **आर्थिक विकासको कमी**
   - बाइसे राज्यकालदेखि आधुनिक समयसम्म कर्णाली प्रदेशमा औद्योगिक विकासको कमी भएकोले कृषि नै मुख्य आर्थिक गतिविधि बनेको छ । यसले जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन नसकेको हो ।

7. **सामाजिक र सांस्कृतिक सीमितता**
   - कर्णाली प्रदेशमा भूस्वामित्वको आधारमा सामाजिक प्रतिष्ठा निर्धारण हुने चलनले कृषि उत्पादनमा निर्भरता बढाएको छ । यसले आर्थिक विविधीकरणमा बाधा पुर्‍याउँछ ।

---

### **(ग) कर्णाली प्रदेशमा मार्सी धान मात्र लगाउनुको कारण**
कर्णाली प्रदेशमा मार्सी धान (कालो मार्सी) मात्र लगाउनुको प्रमुख कारणहरू निम्नलिखित हुन सक्छन् :

1. **ठण्डा जलवायु**
   - कर्णाली प्रदेशको ठण्डा हावापानीले अन्य धानको बालीलाई नष्ट गर्न सक्छ । मार्सी धान ठण्डा जलवायुमा पनि राम्रोसँग हुने हुनाले यसको प्रयोग गरिन्छ ।

2. **स्थानीय परम्परा र विश्वास**
   - स्थानीय मानिसहरूको विश्वास अनुसार सिद्ध चन्दन नाथले काश्मीरबाट मार्सी धानको बिउ मगाएर जुम्लामा धानको खेती गर्न सिकाएका थिए । यसले स्थानीय किसानहरूमा मार्सी धानको प्रयोग गर्ने परम्परा बनेको हो ।

3. **उर्वरता र अनुकूलता**
   - मार्सी धान कर्णाली प्रदेशको ठण्डा र उर्वर भूमिमा राम्रोसँग हुने हुनाले यसको प्रयोग गरिन्छ । यसले कृषि उत्पादनमा स्थिरता ल्याउँछ ।

4. **अन्य बालीहरूको असफलता**
   - जुम्ला, मुगु, हुम्ला जस्ता ठाउँहरूमा उखु, कोदो, चना जस्ता हिउँदे बालीहरू हुने सम्भावना नभएकोले मार्सी धान नै मुख्य बाली बनेको हो ।

---

### **(घ) बाइसे राज्य कालका किसानहरूले कृषि उत्पादन बढाउनका लागि गरेका कार्यहरू**
बाइसे राज्य कालका किसानहरूले कृषि उत्पादन बढाउनका लागि निम्नलिखित कार्यहरू गरेका थिए :

1. **कृषि भूमिको उर्वरता बढाउने प्रयास**
   - किसानहरूले खेतबारीमा जलस्रोतको प्रयोग गरी उर्वरता बढाउने प्रयास गरेका थिए । धान रोप्ने खेतमा पानी जमाउन डिल (आली) बनाइन्थ्यो ।

2. **कृषि उपकरणहरूको प्रयोग**
   - किसानहरूले हल गोरुको प्रयोग गरी जमिन जोत्ने गरेका थिए । हिमाली भेगमा साना सुर्को भएका बारीमा एक मात्र गोरुले जोत्ने गरेको थियो ।

3. **देवता र पूजाआजा**
   - किसानहरूले कुलायन मस्तो (ग्रामपाल), भुँयार (भूमि देवता), भगवती (अन्नपूर्णा, कालिका, मालिका) को पूजाआजा गरी कृषि उत्पादन बढाउने प्रयास गरेका थिए । देवता कुपित भएमा अनावृष्टि, अतिवृष्टि, असिना आदिको प्रकोपद्वारा खेतीबाली नष्ट हुने विश्वास थियो ।

4. **परम्परागत कृषि विधिहरूको प्रयोग**
   - किसानहरूले भदौ महिनामा एक दिन कुलोको पानी बन्द गरी खेतमा लिङ्गो गाडी पूजा गरेर ‘हरोलो’ गर्ने चलन थियो । यसले खेतीबालीमा रोग नलागोस् भन्ने विश्वास थियो ।

5. **नयाँ धानको पूजा**
   - नयाँ धान प्राप्त भएपछि मङ्सिर महिनाको शुभदिन पारी देवी देवतालाई खिर, रोटी र हविष्य अर्पण गरेर मात्र न्वागी ग्रहण गर्ने चलन थियो ।

6. **खेतबारीको वर्गीकरण**
   - अभिलेखहरूमा आलो (धान रोप्ने खेत), आलिका, टालो (पाखो जग्गाको टुक्रा), स्वाँरो (पाखो खेती गर्न गाह्रो जग्गा) जस्ता शब्दहरूको प्रयोग गरिएको थियो ।

---

### **(ङ) ‘भूस्वामित्व’ र ‘कुपित’ शब्दको अर्थ**
| शब्द       | अर्थ                                                                                     |
|-------------|------------------------------------------------------------------------------------------|
| **भूस्वामित्व** | भूमिको स्वामित्व वा मालिकाना हक । यसले समाजमा सामाजिक प्रतिष्ठाको मानक निर्धारण गर्ने गर्दथ्यो । |
| **कुपित**    | क्रोधित वा नाराज । बाइसे राज्यकालमा देवता कुपित भएमा अनावृष्टि, अतिवृष्टि, असिना आदिको प्रकोपद्वारा खेतीबाली नष्ट हुने विश्वास थियो । |

---