१६. 'खाद्य सङ्कट भनेको भात सङ्कट हो' भन्ने भनाइप्रति आफ्नो प्रतिक्रिया लेख्नुपर्ने भातलाई भोकको एकमात्र विकल्प मानिएकाले भात नभए सङ्कट मानिने । अन्य बाली जस्तै, कोदो, गहुँ, फापर, जौ आदिलाई मूल…

**खाद्य सङ्कट भनेको भात सङ्कट हो भन्ने भनाइप्रति असहमति**

खाद्य सङ्कट भनेको भात सङ्कट मात्र हो भन्ने भनाइलाई म पूर्णरूपमा असहमति जनाउँछु। यस भनाइले खाद्य विविधताको महत्त्वलाई नजरअन्दाज गर्दछ र खाद्य सुरक्षाको व्यापक दृष्टिकोणलाई सीमित पार्दछ। खाद्य सङ्कट भनेको भातको अभाव मात्र होइन, यसले अन्य खाद्यान्नहरूको अभाव, पोषणको असन्तुलन, खाद्य उपलब्धताको कमी र खाद्य पहुँचको अभावलाई समेत समेट्छ।

प्रथम, भातलाई भोकको एकमात्र विकल्प मान्नु नै गलत हो। नेपालको जस्तो विविध भौगोलिक र सांस्कृतिक परिस्थितिमा भात मात्रै खानेकुरा होइन। कोदो, गहुँ, फापर, जौ, मकै, तरकारी र फलफूलहरू पनि खाद्यान्नको रूपमा उपयोगी छन्। यी खाद्यान्नहरूले पोषणको विविधता प्रदान गर्छन् र स्वास्थ्यका लागि पनि लाभदायक हुन्। तर, समाजमा भातप्रतिको मानसिकता परिवर्तन नभएकोले मात्रै यसलाई खाद्य सङ्कटको एकमात्र सूचक मान्नु उचित होइन।

दोस्रो, जैविक विविधताको उपयोग नगरी भातमा मात्र केन्द्रित हुनु खाद्य सुरक्षाको दृष्टिकोणबाट नै गलत हो। जैविक विविधता संरक्षण र उपयोग गर्नु खाद्य सुरक्षाको लागि अत्यावश्यक छ। विविध खाद्यान्नहरूको उत्पादन र उपभोग गर्नाले खाद्य सङ्कटको जोखिम कम गर्न सकिन्छ। तर, समाजमा भातप्रतिको सामाजिक हेराइ र मानसिकता परिवर्तन नभएकोले मात्रै यसलाई खाद्य सङ्कटको एकमात्र सूचक मान्नु उचित होइन।

तेस्रो, अन्य खानेकुरा भएर पनि भात नहुँदा खानेकुरा नै नभएको ठानी सङ्कट भएको ठान्नु पनि गलत हो। खाद्य सङ्कट भनेको खानेकुराको पूर्ण अभाव होइन, यसले खाद्य उपलब्धताको कमी, खाद्य पहुँचको अभाव र पोषणको असन्तुलनलाई समेत समेट्छ। भातको अभावले मात्रै खाद्य सङ्कटको सूचक नभएर, अन्य खाद्यान्नहरूको अभाव, खाद्य पहुँचको अभाव र पोषणको असन्तुलनले पनि खाद्य सङ्कटको सूचक हुन सक्छ।

सामान्यतया, खाद्य सङ्कट भनेको खाद्य उपलब्धताको कमी, खाद्य पहुँचको अभाव र खाद्य उपयोगको असन्तुलन हो। यसले भातको अभाव मात्र होइन, अन्य खाद्यान्नहरूको अभाव, पोषणको असन्तुलन र खाद्य सुरक्षाको समग्र अवस्थालाई समेट्छ। त्यसैले, 'खाद्य सङ्कट भनेको भात सङ्कट हो' भन्ने भनाइलाई अस्वीकार गर्नु उपयुक्त हुन्छ।