दिएएको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिने क. बाइसे राज्यका मानिसहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम कृषि पेसा थियो ।

बाइसे राज्यका मानिसहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम कृषि पेसा थियो भन्ने कथनलाई समर्थन गर्ने तथ्यहरू र कारणहरू निम्नानुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:

### **१. कृषि अर्थतन्त्रको आधार**
बाइसे राज्यहरू (१८१८ ईसवीमा नेपालको एकीकरण भएका २२ राज्यहरू) मुख्यतया कृषिप्रधान अर्थतन्त्रमा आधारित थिए। यी राज्यहरूको भूभाग पहाडी, हिमाली र तराई क्षेत्रहरूमा फैलिएको थियो, जहाँ कृषि नै मुख्य आर्थिक गतिविधि थियो। नेपालको भूगोल र जलवायु कृषिका लागि उपयुक्त थियो, जसले गर्दा मानिसहरूको जीवनयापनमा कृषि नै प्रमुख भूमिका निर्वाह गर्थ्यो।

### **२. कृषि उत्पादन र जीवनयापन**
बाइसे राज्यहरूमा धान, मकै, गहुँ, जौ, तेलहन, दाल, तरकारी र फलफूलको खेती गरिन्थ्यो। यी उत्पादनहरू नै मानिसहरूको खानेकुराको प्रमुख स्रोत थिए। कृषि उत्पादनबाट प्राप्त हुने अन्न र अन्य वस्तुहरूले गाउँका मानिसहरूको जीवनयापनलाई सहज बनाउँथ्यो। कृषि नै आर्थिक स्थिरता र आत्मनिर्भरताको आधार थियो।

### **३. सामाजिक र आर्थिक संरचना**
बाइसे राज्यहरूमा सामाजिक संरचनामा पनि कृषि नै केन्द्रिय भूमिका निर्वाह गर्थ्यो। कृषकहरूले भूमिस्वामी, जमीन्दार र राज्यलाई कर (भाउती, बगानी, बन्दोबस्ती)को रूपमा अन्न र पैसा दिनुपर्ने हुन्थ्यो। यसले गर्दा कृषि नै राज्यको राजस्वको प्रमुख स्रोत बन्दै आएको थियो। यसरी कृषि नै राज्यको आर्थिक र सामाजिक संरचनाको आधार थियो।

### **४. कृषि उपकरण र तकनीक**
बाइसे राज्यहरूमा कृषि उपकरणहरू सरल र पारम्परिक थिए। हल, हाँक, फाल्गुन, खुरपा, हँसिया आदि उपकरणहरूको प्रयोग गरिन्थ्यो। यी उपकरणहरूले कृषि गतिविधिहरूलाई सहज बनाउँथे। कृषि तकनीकहरू पनि पारम्परिक थिए, जसले गर्दा कृषकहरूले आफ्नो जीवनयापन कृषिबाटै निर्वाह गर्न सक्थे।

### **५. कृषि र संस्कृति**
कृषि नै बाइसे राज्यहरूको संस्कृति र परम्पराको आधार थियो। कृषि गतिविधिहरूमा धार्मिक र सामाजिक समारोहहरू पनि जोडिएका थिए। उदाहरणका लागि, बिसेकु, नयाँ वर्ष, र अन्य कृषि समारोहहरूमा सामूहिक रूपमा कृषि गतिविधिहरू गरिन्थ्यो। यसले गर्दा कृषि नै सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको स्रोत बन्दै आएको थियो।

### **६. कृषि र व्यापार**
कृषि उत्पादनहरू नै व्यापारको प्रमुख वस्तु थिए। तराईका धान, पहाडका मकै र गहुँ, र हिमाली क्षेत्रका फलफूलहरू व्यापारका लागि प्रयोग गरिन्थे। कृषि उत्पादनहरूले गर्दा स्थानीय व्यापार र बाह्य व्यापार पनि सञ्चालनमा आएको थियो। यसले गर्दा कृषि नै आर्थिक गतिविधिको केन्द्र बन्दै आएको थियो।

### **७. कृषि र राज्यको भूमिका**
बाइसे राज्यहरूमा राज्यले कृषकहरूको हितका लागि विभिन्न उपायहरू अपनाउँथ्यो। उदाहरणका लागि, सिंचाइ प्रणालीको विकास, भूमि वितरण, र कर प्रणालीको सुधार गरी कृषि उत्पादनलाई बढाउने प्रयास गरिन्थ्यो। यसले गर्दा कृषि नै राज्यको प्राथमिकता बन्दै आएको थियो।

### **निष्कर्ष**
बाइसे राज्यहरूमा कृषि नै मानिसहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम थियो। भूगोल, जलवायु, सामाजिक संरचना, आर्थिक प्रणाली र संस्कृति सबै कृषि नै केन्द्रित थिए। कृषि नै राज्यको आर्थिक स्थिरता, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको आधार थियो। यसरी कृषि नै बाइसे राज्यहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम थियो।