तलको अनुच्छेद पढी अन्त्यमा सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस् : बाइसे राज्यका मानिसहरूले जीवन निर्वाहका लागि अँगालेको सबभन्दा प्रमुख पेसा कृषि नै थियो । तिनको राजस्वको प्रमुख आधार क्षेत्र पनि कृषि…

### **(क) बाइसे राज्यका मानिसहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम के थियो ?**
बाइसे राज्यका मानिसहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम **कृषि** थियो। उक्त समयमा कृषि नै राजस्वको आधार, व्यापारको प्रमुख क्षेत्र र खाद्य, वस्त्र तथा पेय पदार्थहरूको मुख्य स्रोत थियो। कृषि क्षेत्रले जीवन निर्वाहका लागि आवश्यक सबै वस्तुहरूको आपूर्ति गर्थ्यो भने भूस्वामित्व नै सामाजिक प्रतिष्ठाको मानक मानिन्थ्यो। त्यसैले कृषि नै बाइसे राज्यका मानिसहरूको जीवनयापनको प्रमुख माध्यम थियो।

---

### **(ख) कर्णाली प्रदेशमा बाइसे राज्यकालीन समयदेखि अहिलेसम्म पनि जीवनस्तरमा खासै परिवर्तन आउन नसकेको कारण के होला ?**
कर्णाली प्रदेशमा बाइसे राज्यकालदेखि अहिलेसम्म जीवनस्तरमा खासै परिवर्तन नआउने प्रमुख कारणहरू निम्नलिखित हुन सक्छन्:

1. **भौगोलिक अवस्था**
   - कर्णाली प्रदेश **अधिकांश अग्ला पहाड र हिमाली शृङ्खलाले घेरिएको** छ, जहाँ कृषियोग्य उर्वर भूमिको प्रतिशत **अत्यन्त न्यून** छ।
   - नदीहरूले सिञ्चित गरे पनि **समथर र उर्वर भूमिको अभाव**ले कृषि उत्पादनमा सीमितता आउँछ।

2. **जलस्रोतको अभाव**
   - कर्णाली, राप्ती, भेरी, सेती र महाकाली जस्ता नदीहरूले सिञ्चित गरे पनि **जलस्रोतको असमान वितरण**ले कृषि उत्पादनमा बाधा पुर्‍याउँछ।
   - **अत्यधिक वर्षा र सूखा**को समस्या पनि यहाँको कृषि उत्पादनमा बाधक हुन्छ।

3. **आर्थिक र सामाजिक अवस्था**
   - **मध्यकालमा जनसङ्ख्या पातलो** भएकोले मानिसहरूको जीवनस्तरमा खासै समस्या थिएन, तर **आर्थिक विकासको अभाव**ले अहिले पनि गरिबीको समस्या बढेको छ।
   - **भूस्वामित्वको असमानता**ले कृषि उत्पादनमा सुधार नआउनुको कारण पनि हो।

4. **कृषि उत्पादनको सीमितता**
   - जुम्ला जस्ता ठाउँमा **हिउँदे बाली (उखु, कोदो, चना) हुँदैन** भने तराई र पहाडी क्षेत्रमा हुने जातको धानको खेती सम्भव थिएन।
   - **कृषि प्रविधिको अभाव**ले उत्पादनमा सुधार नआउनुको कारण पनि हो।

5. **सामाजिक र धार्मिक परम्परा**
   - **कुलायन मस्तो, भुँयार र भगवतीको पूजा**ले कृषि उत्पादनमा नै विश्वास गरिएको थियो, तर आधुनिक प्रविधिको अभावले परिवर्तन नआउनुको कारण पनि हो।

**निष्कर्ष:** कर्णाली प्रदेशमा भौगोलिक, आर्थिक र सामाजिक कारणहरूले गर्दा जीवनस्तरमा खासै परिवर्तन नआउनु स्वाभाविक नै हो।

---

### **(ग) कर्णाली प्रदेशमा मार्सी धान मात्र लगाउनुको कारण के हुनसक्छ ?**
कर्णाली प्रदेशमा **मार्सी धान (कालो मार्सी)** मात्र लगाउनुको प्रमुख कारणहरू निम्नलिखित हुन सक्छन्:

1. **ठन्डा हावापानी**
   - कर्णाली प्रदेशको **ठन्डा र हिमाली हावापानी**ले अन्य धानको खेती सम्भव नभएको हुन सक्छ।
   - मार्सी धान **ठन्डा हावापानीमा पनि राम्रोसँग उम्रन्छ** भनेर स्थानीय मानिसहरूको विश्वास छ।

2. **स्थानीय परम्परा र विश्वास**
   - **सिद्ध चन्दन नाथले काश्मीरबाट मार्सी धानको बिउ ल्याएर खेती गर्न सिकाएको** स्थानीय मानिसहरूको विश्वास छ।
   - **परम्परागत रूपमा** मार्सी धानको खेती गरिने चलन छ, जसले गर्दा अन्य धानको खेती नगर्ने परम्परा बनेको हो।

3. **उर्वरता र जलवायु अनुकूलता**
   - मार्सी धान **ठन्डा र कम उर्वर भूमिमा पनि राम्रोसँग उम्रन्छ**।
   - कर्णाली प्रदेशमा **जलस्रोतको अभाव**ले अन्य धानको खेती सम्भव नभएको हुन सक्छ।

4. **कृषि प्रविधिको अभाव**
   - **आधुनिक कृषि प्रविधिको अभाव**ले मार्सी धान नै खेती गर्ने परम्परा बनेको हो।
   - अन्य धानको खेती गर्ने ज्ञान र प्रविधिको अभावले पनि मार्सी धान नै खेती गरिने हो।

**निष्कर्ष:** कर्णाली प्रदेशको **ठन्डा हावापानी, स्थानीय परम्परा र कृषि प्रविधिको अभाव**ले मार्सी धान मात्र खेती गरिने हो।

---

### **(घ) बाइसे राज्य कालका किसानहरूले कृषि उत्पादन बढाउनका लागि के कस्ता कार्यहरू गरेका थिए ?**
बाइसे राज्य कालका किसानहरूले कृषि उत्पादन बढाउनका लागि निम्नलिखित कार्यहरू गरेका थिए:

1. **भूमि सिञ्चाइको व्यवस्था**
   - **आलो, आलिका, टालो, स्वाँरो** जस्ता खेतबारीका प्रकारहरूको प्रयोग गरेर भूमि सिञ्चाइको व्यवस्था गरेका थिए।
   - **डिल (आली) बनाएर धान रोप्ने खेतमा पानी जमाउने** गरिन्थ्यो।

2. **कृषि उपकरणहरूको प्रयोग**
   - **हल गोरुको प्रयोग** गरेर भूमि जोत्ने गरिन्थ्यो।
   - **हिमाली भेगमा साना सुर्को भएका बारीमा एउटा मात्र गोरुले जोत्ने** गरिन्थ्यो।

3. **धार्मिक र सामाजिक पूजा-आजा**
   - **कुलायन मस्तो (ग्रामपाल), भुँयार (भूमि देवता), भगवती (अन्नपूर्णा, कालिका, मालिका)** को पूजा-आजा गरेर कृषि उत्पादन बढाउने प्रयास गरेका थिए।
   - **अनावृष्टि, अतिवृष्टि र असिना** जस्ता प्रकोपबाट बच्न धार्मिक पूजा-आजा गरिन्थ्यो।

4. **परम्परागत कृषि विधिहरूको प्रयोग**
   - **भदौ महिनामा कुलोको पानी बन्द गरी खेतमा लिङ्गो गाडी पूजा गरेर ‘हरोलो’ गर्ने** चलन थियो।
   - **नयाँ धान प्राप्त भएपछि मङ्सिर महिनाको शुभदिन पारी देवी देवतालाई खिर, रोटी र हविष्य अर्पण गरेर मात्र न्वागी ग्रहण गर्ने** परम्परा थियो।

5. **स्थानीय ज्ञान र अनुभवको प्रयोग**
   - **स्थानीय ज्ञान र अनुभव**को आधारमा कृषि उत्पादन बढाउने प्रयास गरेका थिए।
   - **जुम्ला जस्ता ठाउँमा मार्सी धानको खेती** गरेर स्थानीय जलवायु अनुकूल कृषि गरिन्थ्यो।

**निष्कर्ष:** बाइसे राज्य कालका किसानहरूले **भूमि सिञ्चाइ, धार्मिक पूजा-आजा, परम्परागत कृषि विधिहरू र स्थानीय ज्ञान**को प्रयोग गरेर कृषि उत्पादन बढाउने प्रयास गरेका थिए।

---

### **(ङ) ‘भूस्वामित्व’ र ‘कुपित’ शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्।**

| **शब्द**      | **अर्थ** |
|---------------|----------|
| **भूस्वामित्व** | भूमिको स्वामित्व वा भूमिको मालिकाना हक। बाइसे राज्य कालमा भूस्वामित्व नै सामाजिक प्रतिष्ठाको मानक मानिन्थ्यो। |
| **कुपित**     | क्रोधित, रिसाएको अवस्था। बाइसे राज्य कालमा देवता कुपित भएमा अनावृष्टि, अतिवृष्टि, असिना जस्ता प्रकोपहरू आउने विश्वास थियो। |

---